Auteursrecht

Het logo dat hoort bij iets waar Copyright op zit

Auteursrechten zijn de wettelijke bescherming voor makers van originele werken, die hen het exclusieve recht geeft om deze werken te reproduceren, verspreiden en openbaar te maken. Wanneer je iets origineels maakt, bijvoorbeeld een tekst of een foto, heb je automatisch het auteursrecht. Jij bent dan immers de auteur van dat werk. Je hoeft daar verder niets voor te doen, alleen maar iets maken. Copyright is het Engelse woord voor auteursrecht. Daarom zie je vaak het tekentje © staan bij allerlei teksten en foto's.

Als degene die op de foto staat wilt dat de foto in alle opzichten verwijderd wordt, moet dit verzoek worden geaccepteerd. Als dat niet gebeurd kan de auteur een boete van 300 euro krijgen.

Als er bijvoorbeeld het volgende op een website staat:

© Jantje

dan wil dat zeggen dat Jantje het auteursrecht heeft op alles wat op die website staat. Maar je hoeft het ©-tekentje er in Nederland niet per se bij te zetten: je hebt immers automatisch het auteursrecht.

Auteurswet

In 1912 is er een speciale wet geschreven om het auteursrecht vast te leggen: de Auteurswet. Dat was nodig om iedereen die dingen maakt, zoals schrijvers, fotografen en schilders, te beschermen tegen mensen die hun werk wilden stelen. Die mensen zijn dus de makers van het werk.

Als je het auteursrecht hebt op een foto, mag je zelf zeggen of die foto gepubliceerd wordt, bijvoorbeeld in een krant of op een website. Als iemand jouw foto gebruikt zonder dat jij hem hebt gezegd dat het mag, 'steelt' die ander jouw foto dus eigenlijk. Want het mag niet van de Auteurswet.

Geldigheid

Officieel is het auteursrecht het uitsluitend recht van de maker van een werk van letterkunde, wetenschap of kunst, of van diens rechtverkrijgenden, om dit openbaar te maken en te verveelvoudigen, behoudens de beperkingen bij de wet gesteld (Artikel 1 Auteurswet). Het auteursrecht biedt iedereen die werken creëert auteursrechtelijke bescherming. Dit betekent dat de auteur als maker van zo'n werk als enige mag beslissen over de exploitatie van de werken die hij heeft gecreëerd. In meer simpele woorden:

Een maker van een werk heeft zijn hele leven het auteursrecht op iets dat hij heeft gemaakt. Op die manier kan iemand geld verdienen als hij iets maakt. Als je bijvoorbeeld een foto maakt, kun je eisen dat iedereen die de foto gebruikt, geld betaalt aan jou. Zo zou je je hele leven geld kunnen verdienen aan die foto, elke keer dat iemand hem gebruikt.

Als een maker doodgaat, blijft zijn werk nog 70 jaar beschermd door het auteursrecht. Zijn erfgenamen (meestal de familie) krijgen dan het auteursrecht en de (eventuele) winst.

Werk overnemen

Boeken, internet en televisie: overal vind je werken die zijn beschermd door het auteursrecht. De meeste informatie die je vindt op het internet mag je dus niet zomaar overnemen. Want dat staat in de Auteurswet.

Als je iets wilt overnemen, moet je toestemming vragen aan de auteur. Als hij ja zegt, kan hij nog wel een paar eisen stellen aan het overnemen van zijn werk. Bijvoorbeeld:

• "Mijn naam moet er bij"
• "Ik wil geld hebben voor mijn werk"
• "Je mag het wel gebruiken, maar je mag er niets aan veranderen"
• "Jij mag het gebruiken, maar niemand anders mag het overnemen"

Vrije licenties

Zie Copyleft voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Mensen die iets maken, en graag willen dat iedereen het werk verspreidt, doen vaak afstand van een groot deel van hun auteursrecht. Je hoeft dan geen toestemming te vragen als je het werkt wilt gebruiken.

De maker gebruikt dan bij het publiceren een "licentie". Een licentie is eigenlijk een stuk tekst, waarin staat wat je wel en niet mag doen met een werk dat iemand heeft gemaakt. Omdat er van zulke licenties veel meer mag dan van de Auteurswet, worden ze vaak vrije licenties genoemd, iets met vrije licenties valt onder Copyleft.

Bekende voorbeelden van vrije licenties zijn:

• GFDL (GNU Free Documentation License, speciaal voor teksten gemaakt, maar ook bruikbaar voor andere werken)
• Creative Commons (voor alle soorten werken, bijvoorbeeld ook cd's en filmpjes)

Hoe weet ik of er op een tekst of afbeelding auteursrecht zit?

Hoe kom je erachter of er op een tekst of afbeelding auteursrechten zitten en of je het mag gebruiken?

Als je op een site een tekst of afbeelding tegenkomt die je zou willen gebruiken, ga er dan van uit dat er auteursrechten opzitten. Lees de site goed om te kijken of dit ook echt het geval is. Op veel sites vind je een colofon. Daar vind je vaak informatie over de site: of je teksten en afbeeldingen over mag nemen of niet. Je vindt er ook vaak wie de site heeft gemaakt.

Als op de website niet duidelijk staat of je de teksten of afbeeldingen over mag nemen, kun je contact opnemen met de eigenaar van de site.

Fair Use

Er is ook een andere licentie, Fair Use. Dit is dat je in Amerika toestemming moet vragen. Maar in Nederland kan dat al helemaal niet. Onder Fair Use vallen foto's van Windows, Mac, logo's, foto's uit tv-programma's. Daarom vind je ze ook niet op het Nederlandstalige Wikipedia en WikiKids. Als iets een logo is of iets anders wat hierboven is genoemd, vraag eerst aan een moderator of de afbeelding mogelijk Fair Use is. Is dat zo, dan kan hij niet geüpload worden.

Auteursrecht en AI

Zie Kunstmatige intelligentie voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Chatbots

Zie Chatbot voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Sinds de jaren 2020 wordt kunstmatige intelligentie, AI, steeds meer gebruikt. Met name de nieuwe Large Language Models, LLM's, ookwel chatbots genoemd. Voorbeelden zijn Gemini van Google, ChatGPT van OpenAI en Copilot van Microsoft. Deze sites geven meteen antwoord als je een vraag aan ze stelt. Maar dat doen ze niet vanzelf. De bedrijven achter deze sites, Google, OpenAI en Microsoft, hebben jarenlang informatie van het internet en uit boeken gehaald. Deze informatie hebben ze in het systeem gestopt, zodat het begon te leren hoe je een zin moet begrijpen, en wat je antwoord dan moet zijn. Maar op die sites en boeken zit wel auteursrecht. Je mag die niet zomaar gebruiken zonder toestemming van de auteur. De grote AI-bedrijven zeggen dat ze niks fout doen. Ze kopiëren immers niets zonder toestemming, het systeem leert alleen maar hoe het taal moet gebruiken. Je doet toch ook niets fout als je een samenvatting maakt of informatie in je eigen woorden vertelt, of als mens nieuwe woorden leert uit boeken of van websites? Waarom zou dit dan wel gelden voor AI, zeggen de bedrijven.

Schrijvers van boeken en organisaties die hen en andere "rechthebbenden" helpen, vinden echter dat de AI-bedrijven hen moeten betalen. Zij zeggen dat zij als houder van het auteursrecht volgens de wet het recht hebben om te bepalen wat er met hun werk gebeurt. De AI-bedrijven zouden geen toestemming hebben gevraagd. Nu verdienen de bedrijven heel veel geld met hun systemen, omdat de schrijvers in feite met hun werk het model hebben geleerd een tekst te schrijven. Daarvoor willen ze betaald worden. Daarnaast maken schrijvers zich zorgen dat AI op termijn hun werk afpakt. AI wordt al gebruikt bij het schrijven van boeken. Daarom vinden de schrijvers ook dat productie van teksten door AI, en niet alleen het trainen van het systeem, hun auteursrecht schendt. Immers kan een AI-systeem niet zelf denken, maar alleen op basis van wat hij weet iets produceren.

Vooralsnog is er geen wet die duidelijkheid geeft over wie er gelijk heeft, de auteurs of de AI-bedrijven.

Gespecialiseerde AI

Sommige AI kan één ding heel goed. Zo zijn er programma's die foto's of zelfs video's kunnen maken. Ook kan je met andere programma's muziek maken. Ook hier vinden de bedrijven dat het materiaal, de door mensen gemaakte foto's, video's en muziek, gewoon gebruikt mocht worden. Jij leert immers ook van foto's op internet hoe je zelf beter wordt in foto's maken, en door veel muziek te luisteren, ga je zelf ook betere muziek maken. De makers, de fotografen, filmmakers en artiesten, zijn het hier absoluut niet mee eens. Zij zeggen, net als de schrijvers, dat ze geen toestemming hebben gegeven voor dit soort gebruik van hun werk en eisen ook een schadevergoeding.

Ook hier is nog geen duidelijke juridische afspraak over gemaakt.

Auteursrecht voor de gebruiker?

Door de komst van Kunstmatige intelligentie (AI) is het lastiger geworden om te achterhalen of er auteursrecht op een tekst of afbeelding zit. Een tool als ChatGPT haalt teksten en afbeeldingen van het internet en toont deze (output), maar ChatGPT zelf heeft geen auteursrecht op dat wat het toont, aangezien het een machine is. Op de bestaande teksten en afbeeldingen kunnen auteursrechten zitten, maar dat wordt niet getoond. Een gebruiker die deze teksten of afbeeldingen (de output) plaatst, kan dus in overtreding zijn. Als de gebruiker echter een originele en creatieve aanpassing doet, kan het wel een auteursrecht claimen. Gebruik je de output waar feitelijk wel auteursrecht op zit, dan pleeg je plagiaat. En dat is strafbaar.

Links

• Google Afbeeldingen Let op: Gebruikersrechten moeten staan op Gelabeld voor hergebruik!
• Wikimedia Commons. Is onderdeel van Wikipedia.
• Pics 4 learning