Malum bu günlerde ülkemizde bırakamayan erkeğin sembolü Kemal Kılıçdaroğlu. Geçen gün verdiği röportajda da muhteşem bir bırakamama, hatta tutturma performansı sergiledi.2

Bu yazıya başlarken de aklıma nereden duyduğumu hatırlamadığım bir anekdot geliyor. Rivayete göre Kılıçdaroğlu siyasete girmeden önce Demirel ile bir istişare yapmış ve ondan görüş almış. Demirel de ona demiş ki:

Gerçekten de Türkiye siyasetinde emeklilik yok gibidir. Sadece cenaze töreni vardır. Halbuki siyasetçilik özünde bir meslek değil bir görevdir. Ve görevler biter, bitmelidir. Hatta katılımcı demokrasi anlayışı açısından bu görevlerin mümkün olduğunca çok yurttaşa yayılması gerekir. Eski Yunan polis3 modelini hatırlayalım: Polis, yalnızca bir şehir düzeni değil, yurttaşların dönüşümlü olarak kamu işlerini üstlendiği bir örgütlenme biçimiydi.

Ama bizde siyaset bir meslekmiş gibi işliyor. Türkiye’de partilerin içine biraz yakından bakınca “partici abilerin” köşelerini tuttuğunu görüyoruz. Faik Öztrak4 gibi isimler, onlarca yıl boyunca aynı koltukların etrafında dönerek var oluyorlar. Bu yalnızca bireysel bir tercih değil, yapısal bir sorun.

Kronos çocuklarını neden yedi?

Kronos Yunan mitolojisinin en güçlü tanrılarından biridir ve onun mitini anlamak iktidarı anlamak için iyi bir zemindir.

Gök tanrı baba Uranos ve Toprak tanrı anne Gaia’nın çocuğu olarak dünyaya gelen zamanın ve hasadın efendisi Kronos babası Uranos’u devirip tahta oturur. Ama iktidar elbette bedelsiz gelmez ve Kronos’un üzerine uğursuz bir kehanet çöker: Bir gün kendi çocuklarından biri de onu devirecektir. Ve Kronos bu kehaneti engellemek için her doğan çocuğunu yutmaya başlar. Hestia, Demeter, Hera, Hades ve Poseidon’u yutar ama karısı Rhea oğlunu kurtarmaya karar verip bebek diye Zeus yerine bir taşı kundağa sarıp Kronos’a verir. Kronos taşı yutar, Zeus kurtulur, büyür, geri döner ve babasını devirir.

Kronos’un hikayesi, muktedirlerin en eski ve en derin korkusunu anlatır:

Muktedirin korkusu o kadar büyüktür ki kişi kendi geleceğini, kendi soyunu bile feda eder, yeter ki şu an taht elden gitmesin. Tarihimizdeki en çarpıcı örnek de şüphesiz hala bize acı veren bir vaka olarak hatırlanan Kanuni Sultan Süleyman’ın oğlu Şehzade Mustafa’yı boğdurtmasıdır. Pek çok tarihçi Mustafa’nın tahta çıkamamasını bir kırılma anı ve Osmanlı’nın uzun çöküşünün sembolik başlangıcı olarak görür. Muhteşem Süleyman en iyi yetişmiş şehzadesinin başını yemiş ve Al-i Osman’ın sonunu getirecek olayları başlatmıştır.

Kronos ve Süleyman’ın hikayesi bugün de çarpıcı biçimde güncel. Kendi çocuklarını yiyen bir baba, aslında kendi geleceğini yiyor demektir. Ülkemizde de sembolik baba liderler şu anda büyük bir iştah ve acele ile sembolik çocuklarının başlarını yerken tüm ülkenin de başını yiyorlar. Peki bunu neden yapıyorlar? Bu kadar mı kötüler?

Yaşam, Güç, İktidar ve Patriyarka

Güç, yaşamın devam edebilmesi için tüm canlıların sahip olması gereken enerjidir. Toprağı delip çıkan filiz, büyüyen çocuk, çalışıp üreten işçi, bu yazıyı yazan ben ve okuyan sen... Hepimiz bir canlılık, bir devinim içindeyiz. Freud bu devinimi libido ve agresyon üzerinden açıklar.5 Bu iki dürtü birlikte gücün yapıcı ve yıkıcı taraflarını oluşturur.

İktidar ise bu gücün düzenlenmiş halidir, gücü kim kullanabilir sorusunun cevabıdır. Evin içinde, okulda, kamusal alanda, örgüt içinde... Kim karar veriyor? Kimin dediği olur, kuralları kim koyuyor? İnsan toplulukları hassas bir iş birliği ve rekabet dengesinde medeniyete ulaşmıştır ve grupların ve kamusal alanın düzenlenebilmesi için gücün nasıl ve kimin tarafından kullanılacağı sorusu kaçınılmazdır.

Geçenlerde bir söyleşide peki güç yaşamsal, iktidar da gerekli ise iktidar ne zaman kötüye dönüşür diye soruldu6 Benim cevabım acı üretmeye başladığında, kapsayıcı olmadığında, karar vericiler insanlardan uzaklaştığında...

Bu dönüşümün bir de adı var: Hubris Sendromu7 Uzun süre iktidarda kalmış lider pozisyonlarında görülen bu tablo gücün biriktiği her insan örgütlenmesinde görülür. Aile, şirket, dernek, siyaset, spor kulübü, sendika... Belirtileri hep benzerdir: Pozisyonla kimliğin füzyona girmesi, kendini kurumla özdeşleştirmek, eleştiriye ve itiraza tahammülsüzlük, “ben kurtarırım, ben bilirim” hissinin çoğalması, gerçekle temasın zayıflaması. Mesele yaşlanmak da değildir, yaşlansa bile böyle olmayan çok insan da vardır, Hubris Sendromu kaçınılmaz da değildir. Mesele, gücün kimliğin merkezine yerleşmesi ve kaybedildiğinde kişinin o kaybın yasını tutamayıp pozisyonun gücüne tutunmasıdır.

Peki bu pozisyona tutunanlar neden genelde erkektir? Çünkü ataerkil düzende güç ve iktidar tipik olarak erkekte biriktiği için iktidar pozisyonlarında doğal olarak daha çok erkekler var ve bu bırakamama halini daha çok erkeklerde gözlemliyoruz. Dini metinler de, kısa süre öncesine kadar medeni kanunda da, toplumsal kabullerde de yönetim erkeğe verilmiştir. Ataerkil düzende kadınlar da iktidar kaybı yaşarlar ama bunu “güzellik, gençlik ve doğurganlık” üzerinden yaşarlar, ki bu ayrı bir yazı konusu olur.

Bu bahse yakın zamandan somut bir örnek vermek istiyorum. Malum Aziz Yıldırım yeniden kulüp başkanı seçilmiş ve bir habere denk geldim. Bir kadın üye, Aziz Yıldırım’a “Yanınızda kadın üyeler göremedim, kadın yönetim kurulu üyesi hedefiniz nedir?” sorusunu yöneltiyor. Aziz Yıldırım bu soruya, “Hanımefendi, yönetimin yarısı kadın. Savaşa gidiyoruz savaşa! Onun için kadınlar arka planda olacak.” diye cevap veriyor.

Bu tek cümle, pek çok şeyi anlatıyor. Erkekler savaşa gitmeli, gerçek savaş bulamıyorlarsa sembolik savaşlara gitmeliler, kadınlar ise geride kalıp savaşa gidecek nesilleri doğurmalılar ki düzen işlesin.

İktidarı Bırakmak ve Ölüm

Peki tüm bunlar siyasi iktidar sahnesinde nasıl gözlemleniyor. Her şeyden önce şunu netleştirelim: Siyasete girebilmek için belirli bir ihtiras şarttır. Arzusu olmayan, iddiası olmayan biri sahneye çıkamaz ve çıkmamalıdır. Bu patoloji değil, motivasyondur. Psikodinamik dilde kamu görevine talip olmak, eğer iyi niyetli ise, bir sublimasyon 8 örneğidir. Kişi, kendi içindeki büyüklük arzusunu, fark yaratma dürtüsünü kamu yararına sunar.

Freud’un “Totem ve Tabu” metninde anlattığı gibi, hayatın devam edebilmesi ve olması gerektiği gibi oğulların tahta geçebilmesi için güce, kaynaklara ve statüye sahip baba ilkel toplumlarda gerçekten de ölürdü. Devir teslim ancak öyle olurdu. Medeni toplumlarda ise bu ölüm artık semboliktir. Sembolik olarak öldürülen baba figürü de içselleştirilir, süperego9 haline gelir ve kurumun vicdanı, yasası, değerlerinin sesi olur.

Bu sadece siyasette değil, aile şirketlerinde de böyledir. İkinci nesil görevi fiilen devralır, ama baba şirkete gitmeye devam eder, ya da işi kalmaz ama ofisini kapatamaz çünkü bir oda ve bir masa bile olsa orası iktidarını yaşatacak bir yerdir. Bu durumda kurumsal unvanlar durumu yönetmenin zarif bir yolu haline gelir: Onursal Başkan, Onursal Genel Müdür gibi unvanlar bu işe yarar. Şüphesiz bu onursal pozisyonlar zaman zaman oldukça işlevsel de olur, yukarıdaki satırlarda belirttiğim gibi kurumun ilkelerinin sesi, içselleşmiş dengeli bir süperego, ihtiyaç halinde akil bir ses de olabilir. Ama çoğu zaman mumyalanmış bir otorite gibi gerçekten ölene ve devirleri geçene kadar yapının içinde dolaşmaya devam ederler.

Koltuklar, saatler ve kastrasyon

“Yıl 2026 olmuş, psikologlar hala fallik nesnelerden bahsediyor” diyen duydum ama yine de fallik nesnelerden bahsedeceğim. Çünkü fallik nesneler, fallik nesne değildir, onlar Lacan’ın dediği gibi eksikliği kapatan bir gösterendir10. Ve iktidar koltuğu tam da bu işlevi görür.

Düşünün: Koltuk, pahalı saat, pahalı çanta, araba, unvan, markalar... Bunların hepsi birer fallustur: “Ben tam ve eksiksizim” mesajını taşıyan ve gösteren nesnelerdir. Makam bu nesnelerin en güçlüsüdür çünkü hem kişisel hem kamusal olarak özneyi sürekli görünür kılan bir gösteren sunar. Tahtlar ve makam koltukları o yüzden ihtişamlıdır. Siyasetçiler arasında da malum pahalı saatler o kadar revaçta ki düzenli olarak konu ediliyorlar.

“Koltuğa oturmak, makama gelmek” sembolik düzeyde bütünlüğü ve eksiksizliği temsil eder. Bırakmak ise Lacancı anlamda kastrasyon11 kaygısını tetikler, ve doğal olarak hiçbir özne bunu isteyerek yapmaz, kim bedeninin bir parçasını kesilmesini ister ki?

Lacan bize burada keskin bir şey daha söyler: jouissance.12 İktidar, sıradan bir haz kaynağı değildir, Sembolik Düzen‘in dışında, Gerçek‘e13 dokunan, acı dolu bir tatmin türüdür. Bağımlılık yaratır.

Bu durumu anlamak için Yüzüklerin Efendisi’nden Gollum14 karakterini düşünebiliriz. Yüzük Gollum’u mahveder, ama o yine de “kıymetlisini” bırakamaz. Yüzükten aldığı haz acı dolu bir hazdır, tam anlamıyla bir jouissance‘dır. Gollum Yüzüğün kendisini yok ettiğini bilir ama bu bilgi bağımlılığını kırmaz. Aksine döngüyü besler. İktidarla kurulan ilişki de çoğu zaman böyledir, lider koltuğun kendisini tükettiğini hisseder ama bu his bırakma isteği değil, daha da sıkı tutunma refleksi üretir.

Çünkü koltuk sembolik düzende Büyük Öteki’nin15 tanımasıyla ilgilidir. Büyük Öteki, bizi var eden sembolik çerçevedir: Halk, tarih, devlet, medya, kamuoyu. Liderler kitlelerin kendisini yalnızca iktidar koltuğundan tanıyacağını sanar, koltuksuz artık tanınmayabileceğinden korkarlar. O yüzden liderler ölseler bile kendilerini hatırlatacak muhteşem anıtlar dikerler, Augustus’un Roma’da inşa ettirdiği Forum, Mısır firavunlarının piramitleri ve daha niceleri... Etraf bu yüzden kralların yaptırdıkları beni tanıyın, beni unutmayın diye yankılanan yapılarla doludur ve bunlar bugün güzel müzelerdir. Şüphesiz ibret almasını bilen gözler için nice dersler vardır.

Ülkemiz siyasetinden Kronos manzaraları

Halef yetiştirmek liderler için ciddi bir psikolojik tehdit oluşturur. Halef hem devam etmek için sevilmesi gereken, hem de ikame olduğu için tehdit olarak algılanan bir figürdür. Bunu bireysel düzeyde ödipal çatışmada16, şirketlerde pozisyon yedekleme planlamalarında siyasette ise iktidar savaşlarında görürüz. Bu çatışma çoğunlukla bilinçdışıdır. Lider kendine ve çevresine bilinç düzeyinde “Gelecek nesilleri yetiştiriyorum” der ama davranış olarak gelecek nesilleri alttan keser, küçümser ya da gölgeler. Padişahlar güçlü şehzadeler isterler ama aynı zamanda “tahtına oturacak rakipten” de korkarlar. Bu gerilimi yönetecek kadar güçlü bir ego ve bilgelik yoksa sonuç çoğunlukla sert bir kırılmadır.

Ülkemizde de siyasi arenada sert Kronos’vari kırılmalar yaşanıyor bu sıralar, biraz bu Kronos’lara bakalım.

Erdoğan

Kronos’ların Kronos’u tabii ki Erdoğan’dan başkası değil.

Erdoğan’ın kişisel liderlik modeline baktığımızda bunun hiyerarşik, gücü tek bir lider etrafında toplayan ve çoğulcu olmayan bir yapı olduğunu görüyoruz. Yaratılan cumhurbaşkanlığı modeli de Erdoğan’ın zihnindeki liderlik modelini yapısal olarak mümkün kıldı.

“Şahsım” kültü çerçevesinde de görüyoruz ki Erdoğan yaşlandıkça tahtı büyüdü, külliyesi bin odalı, protokol konvoyları yüzlerce araçlık oldu, dikkatli PR çalışmaları ile kutsallaştırılan benliği göklere ulaştı ve Erdoğan o kadar yüceltildi ki artık bir halefi dahi olamayacak hale geldi. Erdoğan sonrası dönem diye kulislerde fısıltı ile bir şeyler konuşuluyor ama bu asla yüksek sesle konuşulabilen bir konu değil.

Bu tabloyu somut bir anekdot üzerinden okuyalım. Şu haberde kullanılan cümleler oldukça ilginç17 Haberde “Cumhurbaşkanımızın yükünü alacak biri...” denmiş ve cumhurbaşkanının yükünü alacak kişi olarak da Berat Albayrak’ı önerilmiş. Ve çok dikkat çekici bir şekilde röportajı veren kişi Erdoğan’ın gazabından korktuğu için olsa gerek “yanlış anlaşılmasın, cumhurbaşkanı önermiyorum, baş danışman öneriyorum” bile demiş ki Kronos arada kendisini de yutmasın.

Bir de tabi ki Erdoğan’ın biyolojik oğlu Bilal Erdoğan var ki zaten kendisini son zamanlarda sık sık hangi sebeple ve makama dayanarak bunu yaptığını bilmediğimiz bir şekilde çeşitli konularda demeç verirken, ülke işlerinde rol alırken ve muhakkak da babasını överken görüyoruz. Bilal Erdoğan’ın babasını övdüğü her açıklamada yine Freud’u anıyorum. Çünkü burada yapılan şey basit bir baba hayranlığı değil, Bilal Erdoğan baba figürünü tarihsel bir aktör olmaktan çıkarıp mitolojik ve kutsal bir konuma yerleştirmeye, Freud’un dediği gibi babayı insan olmaktan çıkıp yasa ve anlatı haline getirmeye çalışıyor. Ki böylece Bilal Erdoğan Tayyip Erdoğan’ın Kronos gibi yutmak istemeyeceği tek çocuğu olmuş oluyor. Örneğin damat - oğul Berat Albayrak çok başına buyruk, baksanıza ortada yok, üstelik de Instagram’dan istifa etti. Fısıltı ile önerilen diğer isimler ise şimdilik sadece birer hayalet ve hiçbiri de Bilal Erdoğan kadar makbul gözükmüyor.

Bahçeli

Bahçeli hakkında konuşurken mitolojik bir karakter benzetmesi yapmak aslında fazla geliyor çünkü Bahçeli’nin kendisi adeta bir mitolojik karakter. Konuşmaları, söylemleri, imalı halleri... Net konuşmayan, doğrudan ifade etmeyen, her şeyi bir alt metin katmanına taşıyan, kasıtlı dezorganize söylem üreten biri. Ne demek istediğini çözmeye çalışmak kendi başına bir iş haline geliyor ki bence Bahçeli de bunu istiyor.

Bahçeli, bence ki burası kişisel his, sahneye çıkma hazzından hoşlanan biri. Geçenlerde de yazmıştım, evimin önünde hala kaldırılmamış bir bayram pankartı var ve üzerinde de Bahçeli’nin çatık kaşlı bir fotoğrafı bulunuyor. Metro, taksi durağı, kavşak, trafik ışığı, okul yolu, park girişi, hepsi bir arada ve yaşam akarken her şeyin tam merkezinde Bahçeli bize gözünü dikmiş, suratını asmış bakıyor. Bayram neşeli bir şey ama bayramı mı mübarek ediyor, azarlıyor mu belli olmayan bu çatık kaşlı performans cezalandırıcı ebeveyn, hizaya getiren süperego gibi onunla karşılaşanları sessizce “terbiye ediyor.” Bahçeli de aynen fotoğrafı gibi iki boyutlu bir lider, sahnedeki halini biliyoruz ama kulis halini bilmiyoruz.

Kuşkusuz Bahçeli’nin şu an başını yemek zorunda olduğu bir halefi yok. 2015 yılında MHP delegesi olağanüstü kurultay talebinde bulunup Akşener, Özdağ, Oğan ve Aydın genel başkan adayı olduklarında Bahçeli bunu reddetti ve Erdoğan’ın müdahalesiyle de yerel mahkemeler Bahçeli lehine kararlar aldı MHP’de lider değişikliği böylece engellenmiş oldu18 ve malumunuz Cumhur İttifakı da bu pazarlığın ürünü olarak hayatımıza girdi. Bahçeli kendi partisini tek adam yönetimine bağladı, muhaliflerini tasfiye etti, şu anda halefsiz olarak oturuyor. Başını yiyecek bir halefi olmadığı için çay içip püskevit yiyordur diye düşünmek makuldür.

Kılıçdaroğlu

Diğerleri gibi korkunç bir titan görünümünde olmadığı için yıllarca dede, piro, Gandhi diye tutulan ve desteklenen bu kişi şimdi büyük bir hayal kırıklığı ile görüyoruz ki aslında bir Kronos’muş. Kılıçdaroğlu’nun hepimizi şaşırtan bu dönüşümü ile ilgili daha önce bir yazı yazmıştım, merak ederseniz yazının linki dipnotlarda.19

Ancak kısaca bahsetmek gerekirse Kılıçdaroğlu’nun İnönü - Ecevit, Ecevit - Baykal gibi bir meşru iktidar savaşları geleneğinden gelmediği ve Baykal Kaset Olayı’nın ardından iktidara paraşütle indiği herkesin bildiği bir durum.

Kılıçdaroğlu geçmişindeki hesap uzmanlığı, devlet memurluğu ve ahlakçı yapısıyla senelerce tipik bir “bilen ve güvenilebilecek olgun, sakin adam” profili oluşturdu ve bu profil Erdoğan gibi ceberut bir lider karşısında kitlelere makul bir lidermiş izlenimini verdi.

Nitekim artık yutulmamaya çalışan ülke evlatları olarak biz de anlıyoruz ki arkada bir Kronoslar ittifakı ve pazarlığı var. Ve zamanın tanrıları, bu iki Kronos, Erdoğan ve Kılıçdaroğlu, tüm evreni kara delik gibi içine çökertme pahasına haleflerini yutmak için Mutlak Butlan davası ile adeta bir zaman makinesini çalıştırıp üç sene geriye gitmeye karar vermişler ve şu anda da Kılıçdaroğlu’nun halefi Özgür Özel’i hukuki olarak yutmaya çalışıyorlar.

Ancak bence bir başka zaman makinası davası olan Diploma Davası da özel olarak konuşulmayı hak ediyor.

İmamoğlu bu diploma davası üzerine “Artık kimsenin güvencesi yok” demişti ve aslında hukuki bir durumu tarif ediyordu. Ama bunun aynı zamanda toplumsal bir psikoz 20 olduğunun da altını çizmeliyiz.

Lacan’ın Simgesel Düzen’i şunu söyler: İnsanın ayaklarının bastığı zemin semboliktir. Hukuk sistemi, insanın koyduğu kurallar yoldaki şeritler gibidir, o şeritler kaldırıldığında Gerçek kalmaz. Bir diploma 35 yıl sonra geçersiz kılınabiliyorsa, artık hiçbir şeyin sabit bir karşılığı yok demektir. Bu kişisel bir hukuksuzluğun ötesinde, ortak gerçekliğin çöküşü, gerçeklikte delik açılmasıdır.

Öcalan

Kronoslar ittifakının en vicdan sızlatan sahnesi ise başka bir yerde yaşanıyor.

Geçenlerde Öcalan’ın “Selahattin ne yapabilir ki?” sözü 21 bu cümleyi fark eden herkesin yüreğini sızlattı. Tıpkı Selahattin Demirtaş’ın 2016’da 43 yaşında tutuklandığı andaki fotoğrafı ile 2026’daki 53 yaşındaki fotoğrafı yan yana geldiğinde hissettiğimiz o sızı gibi. Tam 10 yıldır Selahattin Demirtaş AİHM’in tahliye kararlarının kesinleşmesine rağmen hala tahliye edilmiyor çünkü şu anda hangi aşamada olduğu kamuoyu tarafından pek anlaşılmayan Barış Süreci’nde Demirtaş’ın bir pazarlık nesnesi olduğunu sadece tahmin edebiliyoruz.

Ama “Seni başkan yaptırmayacağız” çıkışı, Erdoğan’ın affedeceği bir cümle değildi. Kılıçdaroğlu’nun 2016’daki dokunulmazlıkların kaldırılmasına verdiği “evet” oyunun Demirtaş üzerindeki bedelini de buraya not etmek gerekiyor. Geçen günkü röportajla birlikte, Kronoslar ittifakının Demirtaş’ı nasıl yuttuğunu bir kez daha acıyla hatırlamış olduk.

Şimdi ise belli ki tüm Kronosların bazı hesapları var ve Abdullah Öcalan’ın adı da yıllarca baş düşman konumunda olan Bahçeli tarafından bir süre önce dolaşıma sokuldu. Öcalan için statü ve umut hakkı konuşulurken Demirtaş’ın ne olacağı ise belli değil.

Öcalan’ın aynı röportajından alıntıladığım şu sözlerini okuyalım:

“Yahu adım atan ben, katkı yapan benim. Ama ‘Öcalan ile olmaz’ diyorlar. Engel benmişim gibi. Bu durumda ya beni öldürmeli ya da benim kendimi öldürmem lazım. O zaman başkasını bulun, çözsün. Selahattin diyorlar. Selahattin ne yapabilir? Ben karamsar değilim. Ama yüzde yüz garanti veremeyebilirim.”

Evet, Selahattin ne yapabilir? Öcalan’ın dediği gibi Kronos çözüm için kendi kendini mi yutsun yani? Böyle bir şey olabilir mi?

Son söz

Bu yazıyı okurken “Hubrisli yaşlı narsisist Kronoslar!” gibi bir damgalama yapmak ve kötülüğü dışsallaştırarak başkasına yıkmak kolay yoldur.

Sistem bırakmamayı ödüllendiriyor ve biz de bu bozuk düzene belirli şekillerde muhakkak ki katkıda bulunuyoruz. Hepimizin içinde yakıcı ve yapıcı yapılar var. Hubris sendromuna kapılacak meyiller, Gollum gibi “kıymetlisine” tutunacak anlar, Kronos gibi kendi geleceğini yutma tehlikesi herkeste var. Fark şurada: Bazıları bu meyillerin farkında, bazıları değil, bazıları önemsiyor bazıları önemsemiyor. Kronossuz dünyalar, en azından mantıklı ve makul devir teslimler aslında mümkündür. Bunun için yeterince büyük devrimler tarih boyunca oldu ve bunlardan bir sürü ders de çıkardık. Şu anda da kurtulmak için olağanüstü erdemli süper güçleri olan liderlere ihtiyacımız yok, kurumların kişilerden güçlü olduğu yapılara, görev süresi sınırlarına, hesap verebilirliğe ve bizi kurtaracak tanrılar beklemek yerine kaderini kendi tayin etmek isteyen aktif özneler olmaya ve bunun için de eyleme geçmeye ihtiyacımız var. Çünkü Kronoslar kendiliğinden pek yok olmuyor.

Bu vesile ile geçmiş Babalar Günü’nüz kutlu olsun.

O kadar çok “laf” var ki. Bir yandan “ama yargı, ama hukuk karar verecek” deniyor ve tamamen siyasallaştığı bilinen yargıya yaslanılıyor, bir yandan “yutulma, bölünme, tamamen yok olma” korkusu büyütülüyor, bir yandan “arınma”kelimesi üzerinden değişimciler kirli olarak işaretleniyor, bir yandan “daha uzatırsanız iktidar daha da kötü şeyler yapar” imaları yapılıyor, bir yandan bir gizemli “devlet aklı”ndan bahsediliyor…

Hakan’ın bu yazısının da “muhalifleri terbiye etme, çaresiz hissettirme” yönünde bir çaba daha olduğu çok açık. Yazıya bakar bakmaz gerçek bir argümanı olmadığını görüyoruz zaten. Ama mesele de bu değil. Tehlikeli olan içeriği değil, işlevi. O yüzden retorik nasıl işliyor, buradaki gaslighting 2 ten nasıl kaçınırız, neye karşı bilinçlenmemiz gerektiğini biraz konuşalım istiyorum.

Küçümsemenin grameri: Kim bu “kitle”?

“Bir ‘kitle’ düşünün. Çeyrek asırdır Tayyip Erdoğan’ı yenecek birini arıyor” diye başlıyor yazı. Kitle dediği, 2023 seçim sonuçlarına göre en az 25 milyon kişilik, şu anda ise bundan daha büyük bir sayıda olduğu kesin olan Türkiye vatandaşları. Ama “kitle”, “güruh” gibi kelimelerle başlarsak retorik olarak küçümsemenin yolu açılmış oluyor ve milyonlarca vatandaş acınası bir pozisyona kitleyen bir giriş yapmış oluyor Ahmet Hakan.

Sonra bu acınası kitle manik-depresif 3 bir kurgu içine yerleştiriliyor. Yazarın saydığı dört madde de aynı kalıpta: önce özgüven patlaması (umut, inanç, kutlama hayali, çok yaklaşıldı, tuvalet terliğiyle bile yeneriz), sonra çöküş (aday linci, nihilizm, oylar çalındı, bu millet koyun, çekip gideceğim). İnsanların yaşadığı duygular bir uçtan bir uca savrulan bir yapı içinde patolojikleştiriliyor.

Sonra klasik retorikler başlıyor. Mesela üçlemeler4: “Eğriymiş doğruymuş”, “yolsuzmuş arsızmış”, “çaplıymış çapsızmış”. Ritmik, düşünmeye fırsat bırakmayan bir tempo.

Sonra da “kahrolası kısır döngü” diye, sanki bir durum tespiti sunuluyor, ama aslında yapılan, kısır döngü ifadesi üzerinden insanların öğrenilmiş çaresizlik5 içinde olduğunu ima eden bir final. Asıl işlevi insanlara çaresiz hissettirmek, çıkamıyorsunuz, yenemiyorsunuz işte demek.

Muhalifler manik - depresif mi? Yoksa biraz ciddileşelim mi?

Bir iddian olur, mücadele edersin, kazanırsın, ya da kaybedersin, öğrenirsin, toparlanırsın, tekrar seçime girersin. Bu mücadelenin ta kendisidir, insanlar binlerce yıldır bunu yapıyor. Yazı ise bu olağan durumu bir tekrarlama takıntısı6 gibi sunuyor. Muhalefeti patolojikleştirip mevcut iktidarı seçimsiz, sorgusuz, doğal bir veriymiş gibi gösteren bir söylem kullanıyor. Sanki Erdoğan’ın iktidarı yer çekimi gibi kaçınılmaz bir doğa kanunu, bu obsesif takıntılı ‘kitle’ ise gerçeklik testi7 bozulmuş bir halde gibi anlatılıyor.

Hakan’ın gözlemindeki doğruluk payını da teslim etmem lazım. Evet, muhalefette linç gibi görünen bir öfke var. Kaybedilen her seçimden sonra dünün umudu bugünün günah keçisine dönüşebiliyor. Ama bu, Hakan’ın dediği gibi bir “kısır döngü patolojisi” değil. Linç gibi görünen şey, aslında çeyrek asırdır önü tıkanmış bir değişim talebinin yorgunluğunun, demokratik yıpranmanın belirtisi. Hakan semptomu doğru görüyor, ama yanlış teşhis koyuyor: hastalığın sebebi değişimin önünü tıkayan yapıda. Asıl “suçlu”ya yönelemeyen öfke, kendi tarafındaki kişiye yönlendiriliyor. Bu bir yer değiştirme8 savunması.

Ahmet Hakan’ın ne yazık ki hiç önemsemiyor gibi gözüktüğü şey ise şu: Milyonlarca insan 24 senelik Erdoğan iktidarının değişmesini istiyor, evet. Milyonlarca insanın “Erdoğan muhalifliğinde”, yani bir “negatif imge” etrafında birleştiği de doğru, evet. Ama bu ülke vatandaşları, bu seçmenler ne olursa olsun yeter ki Erdoğan gitsin takıntılı tek bir tip insan değil, bambaşka kesimlerden ve motivasyonlardan gelen milyonlarca farklı insan. İnsan bunlar. Tekrar yazacağım bunu. İnsan bunlar.

Bu kişiler açlık sınırı altındaki maaşa sıkışmış bir emekli, mülakatta torpil yüzünden hakkı yenilen bir genç, liyakatiyle değil de birinin akrabası olduğu için işe alınanı izlemek zorunda kalan bir mühendis, nakit akışını döndüremediği için kepenk indiren bir esnaf, her gün daha fazla ayrımcılığa uğrayan bir LGBT birey, buradan umudunu kestiği için memleketini terk etmek zorunda kalan bir beyaz yaka, nöbet saatleri ve iş yükü altında ezilen bir doktor, çocuğu sokağa her çıktığında sağ salim dönüp dönmeyeceğini bilemeyen, kalbi küt küt atan bir anne, tarafsız ve hakkaniyetli bir mahkeme kararı uman bir vatandaş, kira artışıyla beli bükülmüş, ev alamayan yeni evli bir çift, barınmak için yurt ve karnını doyurmak için yemek bulup bulamayacağından endişe eden bir öğrenci, ailesinin ihtiyaçlarını karşılamak için ek işe başlamış bir baba, paraşüt atamalarından ve haksızlıklardan yorulmuş bir akademisyen, atama bekleyen bir öğretmen, kadına yönelik ayrımcı politikalar yüzünden can güvenliğinden endişe eden bir kadın... Liste uzar da uzar.

Ve bu insanlar daha kapsayıcı, daha adil bir düzen talebiyle, Ahmet Hakan’ın tabiriyle “Erdoğan’ı yenecek birini”, gerçekte ise kendi memleketlerinde bir parça nefes alabilecekleri, hak, hukuk, adalet, eşitlik ve refah ihtimalini arıyorlar. Ahmet Hakan’ın alaycı ifadelerine hedef olan “kitle” özetle bu, yani demokratik değişim talep edenler.

İmamoğlu ile Erdoğan benzeşiyor mu? Makus talihimizden gerçekten de kurtulamaz mıyız?

Yazının bir de gizli mesajı var: İmamoğlu ve Erdoğan’ın benzediği iması. Yazının en sinsi hamlesi bu gizli tez aslında: “Onu ancak bir benzeri yenebilir.” Bu cümle zekice görünür ama altında saldırganla özdeşleşme yatıyor: “yenmek istiyorsan ötekine benzemek zorundasın” varsayımı, aslında gücü yalnızca o gücün kopyasında görebilen bir teslimiyet ve tekinsiz bir uyarı: Aslı varken benzerine niye meylediyorsun? Bu da Erdoğan gibi çıkacak zaten, korkmuyor musun? Kaderinden kurtulabileceğini mi sanıyorsun? diyen, korkulardan beslenen, kabus gibi, cinli perili, uğursuz bir ses.

Etrafımda da o kadar çok “Artık hiçbir şeye şaşırmıyoruz!” deyip olana bitene bir parça üzülüp, öfkelenip sonra kendi hayatına dönen insan var ki. Bu insani. Ama iktidarın değişemeyeceği yanılsamasına yaslanan bu seçim doğru mu gerçekten?

Ben de birkaç kere bahsettim, yüzeyde bir takım benzerlikler olsa da aslında İmamoğlu ile Erdoğan zıt eksenlerde liderler.

Bazılarının “İmamoğlu da aslında Erdoğan gibi” dediği şey, ikisinin de karizmatik lider tipinde9, iyi iletişimciler olması ve İstanbul Belediye Başkanlığından parlamaları.

Ama geçtiğimiz seneler, özellikle son 2-3 sene bize şunu gösterdi: İmamoğlu ile Erdoğan arasında çok keskin zıtlıklar var.

Burada bir parantez açmam gerek. Bundan sonra Erdoğan’ı tarif ederken daha patolojik bir dil kullandığımı zaten farkedeceksiniz çünkü ölçütüm açık: bir liderin siyaset tarzı korku, düşmanlık ve dışlama üretiyor, diğeri ise güven, kapsama ve gündelik hayatın onarımını vaat ediyor. Temel sorum şu, hangi liderlik tarzı daha fazla insanı eşit yurttaş olarak içeride tutuyor? Kim kaç kişiyi dışlıyor, kaç kişiyi kapsıyor?

Öncelikle söylem ve dile bakmak lazım. Daha önce de yazmıştım: İmamoğlu her şeyden önce söylem düzeyinde Erdoğan’ın tam karşısında bir dil kurdu. Erdoğan’ın dışlayan, ötekileştiren, sınır çizen dilinin tam tersi: kapsayan, kucaklayan bir dil. Belki hatırlarsınız, CHP’nin 2018-19 seçim kampanyasının ana söylemini Radikal Sevgi Kitabı10 oluşturmuştu. İlk okuduğumda, psikoloji ve şefkat, özellikle de radikal şefkat11 üzerine çalışan biri olarak, CHP’nin yeni söyleminin ne kadar Erdoğan-zıttı ve ne kadar isabetli olduğunu düşünmüştüm. O dönem kampanyanın ana fikri, kampanya iletişimcisi Ateş İlyas Başsoy tarafından şöyle özetleniyordu: Erdoğan’ı görmezden gel, ama Erdoğan’ı seveni sev, ötekileştirme12 İmamoğlu’nun başarısı da aslında onun doğal iletişiminin, kibirsiz yaklaşımının bu radikal sevgi bilinci ve kampanyasıyla örtüşmesiydi.

Ve bu sadece benim de “isabetli buldum” dediğim bir şey değil, sonucu sandık da doğruladı. 2019’da İmamoğlu İstanbul’u kazandı, seçimin iptal edilmesine rağmen İstanbul seçimi tekrarlandığında İmamoğlu oyunu küçültmedi, büyüttü. Seçmen iradesine olan baskıya açıkça sınır koydu. 2024 yerel seçimlerinde ise CHP, onlarca yıl sonra ilk kez birinci parti oldu ve geleneksel olarak AKP’nin kazandığı pek çok yeri aldı. Yani kapsayan dil, kutuplaştıran dilden daha geniş bir zemin buldu. Bu da kapsayıcı söylemin sadece hoş bir kampanya söylemi değil, sonuç getiren bir yaklaşım olduğunu gösterdi.

İki liderin halk ile bağlanma biçimleri de farklı. Erdoğan bir mağduriyet anlatısıyla ve ardından “şimdi güç bizde” (ki bunun açık söylemi “Kindar ve dindar olacağız” cümlesidir) diye tabanıyla özdeşleşme kurarken, İmamoğlu hem geleneksel hem modern, farklı kesimleri birleştiren yapısıyla, yorulmuş ve yılmış insanlara Erdoğan’ın asla veremeyeceği, hatta bilinçli olarak vermediği bir umut verdi. Çünkü seçim stratejisi olarak Erdoğan yıllardır kutuplaştırarak konsolide ediyor, İmamoğlu ise bunun aksine bir strateji kurdu: kutuplaşmayı düşürerek genişledi. Erdoğan idealize edilmiş, her şeye kadir, tümgüçlü13 bir baba figürü iken, İmamoğlu yatay, yaklaşılabilen bir figür olmayı seçti.

Erdoğan ve İmamoğlu’nun baskın duygulanımları ve bilişleri de zıt. Erdoğan’da en sık gözlemlediğimiz duygu öfke, temel söylemleri mağduriyet ve tehdit algısı, iletişimi ise had bildirme, sınır çizme, “beka” üzerinden korku üretme. Dünyayı “biz ve onlar” diye bölen, sürekli bir düşman ve ihanet arayan bir biliş. İmamoğlu’nda ise baskın duygu neşe, sıcaklık ve umut, ana söylemi çözüm üretme, hizmet, “herkesin” lideri olma vaadi. Tehdit değil davet, had bildirme değil kapı açma. Yani biri kitleyi tehdit ve kaygı üzerinden seferber ederken, diğeri güven ve gündelik hayatın iyileşmesi vaadiyle yakınlaştırıyor.

Lacancı bir kayıtla okursak fark daha da netleşiyor. Erdoğan düşman üzerinden bir jouissance14 , yani kendi açtığı yaranın keyfini üretiyor ve kitlesine de bunu yaşatıyor. Siyaseti sürekli bir olağanüstü hal, bir beka savaşı, bitmeyen bir kriz, bir agresyon olarak kuruyor, çünkü o kriz halini ve agresyonu iktidarın yakıtı olarak kullanıyor. İmamoğlu’nun vaadi ise tam tersi: normalleşme, neşe, yaşam coşkusu. Bunu en net herkes tarafından çok çabuk sahiplenilen “Her şey güzel olacak” sloganında görüyoruz. Yani siyasetin ürkütücü ve savunmacı dramatiklikten arınması, yapıcı olana yönelmesi, iktidarın ve devletin bir travma kaynağı olmaktan çıkması, vatandaşın sürekli alarm halinde yaşamaktan kurtulması...

İmamoğlu kusursuz değil elbette. Onun da popülist anları, zaman zaman sertleşen, kendi “biz”ini kuran çıkışları oldu. Ama eğilim, ana doğrultu, Erdoğan’ınkinin tersi yönde. Tek cümleyle özetlersek: Erdoğan yaralar açarak ilerler, İmamoğlu yarayı kapatma sözü verir. Bu iki lider de, evet, insanlarda duygu üretiyor, ama bu bir benzerlik değil, aynı spektrumun iki zıt ucu. Yani Ahmet Hakan’ın “ne kadar benzerse o kadar iyi” tezi sadece yanlış değil, tam tersinden yanlış.

Yansıtma: arzuyu kitleye yıkmak

Hakan yazısını bitirirken kitleyi şununla suçluyor: “Erdoğan’ı yenecek kişinin onun bir kopyası olmasını dert etmiyorlar, hatta gizlice istiyorlar.” Burada kitlenin Erdoğan’ı arzuladığına, nefretle arzunun aynı yerden doğduğuna dair bir ima var. Oysa burada klasik bir yansıtma15 işliyor. Çünkü siyaseti “Erdoğan ve aynası” ikilisinden ibaret gören, başka bir olasılık hayal edemeyen, daha doğrusu köşesinin gücünü kullanarak hayal ettirmek istemeyen, milyonlarca hırpalanmış vatandaşı “kısır döngüdeki kitle” diye etiketleyip onlarla adeta alay eden ve yapamıyorsunuz deyip daha da yapamaz kılmak isteyen kişi, Ahmet Hakan’ın kendisi.

Bu tarz manipülatif yaklaşımlar, düşmememiz gereken tuzaklar. Şimdi sinizm ve karamsarlık zamanı değil, psikolojik dayanıklılık zamanı. Bu bir maraton, daha çok uzun bir koşu var. Demirel’in 99 depreminden sonra söylediği bir sözü var:

Dipnotlar:

Aradan geçen zamanda, hikayenin yeni bir perdesi daha açıldı ve hesaba katılmayan adam, yani Özgür Özel’in bir lider olarak doğuşuna hepimiz şahit olduk.

Özgür Özel’in liderliğe yürüyüşünde beliren bir motif var. Herkesin gözü önünde yazılmakta olan bir vefa ve bağ miti. Bu yazıda bu miti üç eksenden okumak istiyorum: liderlerin portreleri, kahramanın yolculuğu, ve hepsinin altında yatan asıl mesele: onarıcı bağlanma ve güven ilişkisi.

Baştan bir not düşeyim. Özgür Özel’in liderlik yolculuğunu yazmayı aklımda çevirirken bir tivite denk geldim ve o tivitin şu cümlesi bana bu yazının son kısmını yazdıran ilhamı verdi3: “Cehennemin tam ortasında, cenneti reddetmek pahasına birbirini satmayan iki arkadaşın öyküsü yazılıyor gözümüzün önünde. ”

Bu cümle sadece kulağa hoş gelen bir ifade değil. Travma onarımı literatüründe bahsettiğimiz onarıcı bağ ve güven ilişkisinin de tam kalbi. Yaşanan bunca travma sonrası toplum olarak onarıcı bir bağ olmadan toparlanamayacağımız da zaten aşikar.

Erdoğan miti: Şartlı baba

Özel ve İmamoğlu’na bakmadan önce Erdoğan’a bakmamız gerek, zira hem İmamoğlu hem Özel, tarihsel süreç içinde Erdoğan’a bir cevap olarak şekillendiler. Ve liderlik üzerine konuşuyorsak da önce şunu ifade etmemiz gerekir: lider bir vizyon koyar ve insanları topluluk olmaya doğru harekete geçirir. Kişi bir lidere bakıp onunla aynı yolu yürümek ister. Tam da bu yüzden liderlik, salt yürütücü bir pozisyon değil, bir bağlanma4 meselesidir.

Daha önce Erdoğan’ın liderliğini tartışırken Vamık Volkan’ın “seçilmiş travma”5 kavramına da yaslanmıştım. Özetle Erdoğan’ın hepimizin bildiği bir miti vardır: “Halkın içinden geldi, bir şiir okudu, bedel ödedi, hapsedildi, lider oldu”. Bu anlatı, toplumun bazı kesimlerinin kendi yaralarıyla da örtüşür. Nitekim Erdoğan’ın siyasi çizgisi olan siyasal İslamın da bir mağduriyet anlatısı var. Siyasal İslam, Cumhuriyet’in kuruluşuyla bazı kesimlerin, özellikle de müslümanların mağdur edildiği anlatısına sıkı sıkıya bağlı bir söyleme sahiptir ve Erdoğan, bazı kesimlerce Cumhuriyet’in mağdur ettiği düşünülen bir tipolojinin tezahürüdür, onun sırtını yasladığı seçilmiş travması budur.

Buna ek olarak içe dönük, anneci bir toplum, eksikliğini hissettiği otoriter baba figürünü arar.6Bir bakıma toplum olarak daimi bir ödipal krizdeyiz7 ve sürekli bir baba arıyoruz. Nitekim Erdoğan da bazı kitleler için bu simgesel baba boşluğunu doldurur.

İktidarı süresince Erdoğan’ın babalığı, gitgide sertleşen bir şekilde, sembolik evlatlarını şartlı koruyup kollayan, karşılığında kesin itaat bekleyen, eleştiriye tahammülsüz ve cezalandırıcı bir babalık olarak yaşandı. Buna mukabil evlatları da ona patolojik denebilecek bir biçimde bağlandı, ki bunu da narsistik füzyon8 tabiriyle açıklayabiliriz: Liderle halk arasında sınırların eridiği, bireyselliğin ortadan kalktığı, düşünmeyi ve sorgulamayı bıraktıran bir birleşme hali. Nitekim bu sembolik babanın iktidarında kendini ona bırakanlar ihya oldu, bırakmayanlar ise tarumar. Üstelik kendini bırakanlar bile bu pragmatik ve cezalandırıcı babadan nasibini aldı: çünkü gördük ki bu baba, ihtiyaç duyduğunda yıllarca birlikte yürüdüğü yol arkadaşlarını bile gözden çıkardı, kimini tasfiye etti, kimini düşman ilan etti, bazen kandırdı, bazen kandırıldı, bir babadan çok Eski Ahit’in kaprisli ve gazap dolu Rabbi gibi tanrı - baba oldu, esti gürledi. İşte İmamoğlu, böyle bir Erdoğan’ın karşısında, neredeyse onun aynadaki tersi, Lacancı bir tabirle imgesel rakibi olarak belirdi.9

İmamoğlu miti: Onarıcı bir lider ihtimali

İmamoğlu’nun en belirgin özelliğine bakacak olursak, öncelikle dönüştürücü (transformatif) lider olarak görünür. Dönüştürücü lider der ki: bu yapı değişecek, bu sistem böyle kalmayacak. Nitekim İmamoğlu’nun İstanbul Belediye Başkanı seçildiğinde “...kişilere, gruplara, vakıflara hizmet dönemi bitti.” konuşması, bu dönüşüm sürecinin sembolik cümlesi oldu ve AKP iktidarının kayırmacılık ve toplumu biz ve onlar kutuplaşmasına sıkıştıran rejimine net bir çizgi çekti.

İmamoğlu’nun ikinci liderlik özelliğini de onarıcı ve şefkatli lider olarak tanımlayabiliriz. İmamoğlu her şeyden önce söylem düzeyinde Erdoğan’ın tam karşısında bir dil kurarak bu onarıcı yaklaşımını kitlelere aktardı. Gülen, espri yapan bir figür olarak popüler kültürde de semt pazarlarında halkla konuşan erişilebilir biri olarak temsil edildi. “Her şey çok güzel olacak” ve “Kurtuluş yok tek başına, ya hep beraber ya hiçbirimiz” sloganları, bu kapsayıcı, herkesi tutan liderliğin dile yansıması olarak karşılık buldu. Bu da Erdoğan’ın yıllar içinde zaman zaman adeta bir tokat gibi toplumun suratına inen, dışlayan, ötekileştiren dilinin tam tersi olarak hissedildi.

Son bir yapısal okuma da İmamoğlu’nun, tıpkı Erdoğan gibi halkla özdeşleşiyor, ama bu ilişkiyi Erdoğan’dan farklı bir yerden kuruyor olmasıdır. Erdoğan seçilmiş travma üzerinden bir anlatı kurarken, İmamoğlu bambaşka bir şey sunuyor. Her şeyden önce soyadında “imam” ifadesi olan seküler bir figür, ilginç bir metonimi10 ki sırf bu bile farklı kesimlere aynı anda hitap edebiliyor. İmamoğlu AKP iktidarından bıkmış kitlelere dönüştürücü bir umut verirken, ticaretle uğraşan kendi imkanları ile zenginleşen bir aileden gelmesi de başka bir kesimin onunla özdeşleşme kurmasına alan açtı, zira halkımız gücü ve başarıyı sever, buna özlem duyar. Nitekim farklı kesimleri doğal olarak kendi isminde buluşturabilecek özellikleri ve tıpkı Erdoğan gibi İstanbul Belediye Başkanlığı’ndan iktidara yürüme ihtimali, Erdoğan için kabul edilemez oldu ve bugün yaşadığımız süreci hazırladı.

Yeraltına iniş: Silivri

Joseph Campbell’in “Kahramanın Yolculuğu” dediği anlatı kalıbını çoğumuz farkında olmadan biliriz. Kişi bir çağrı alır, bir eşiği geçer, dertlerle ve zorluklarla sınanır, en dibe iner ve dönüşerek kahramanlaşır ve geri gelir. Bütün masalların, mitlerin, hatta pek çok filmin omurgası budur.11

İmamoğlu’nun hikayesi de tam bu kalıba oturuyor. Kimilerine göre erken, kimilerine göre mecburiyetten, kimilerine göre planlı biçimde açıkladığı cumhurbaşkanlığı adaylığı, onun çağrısıydı. 19 Mart sabahı tutuklanması, bir eşiğin geçilmesiydi. Tutuklanarak Silivri’ye gönderilmesi ise balığın karnına iniş.12

Ancak bu mitte kahraman yeraltına inerken arkasında bir şey bıraktı. O sabah, tutuklanmadan önce paylaştığı videosu ve son cümlesi: “Kendimi size emanet ediyorum.” Kahraman yeraltına inerken emaneti, hala yeryüzünde olana, Özel’e ve bize uzattı.

Ve bildiğiniz üzere yeraltındaki tutukluluk uzadıkça uzadı. Yolsuzluk, casusluk, diploma, hakaret davaları, yüzlerce tutuklama, sayısız gözaltı, aylarca iddianamesi dahi yazılmayan tutuklular, etkin pişmanlık adı altında baskıyla üretilen ifadeler, insanları çileden çıkaran tutarsızlıklar, İmamoğlu’nun kendi avukatının dahi tutuklanıp savunma hakkının ortadan kaldırılması, yüzlerce yıl ceza istenen, dava sürecinin bile yıllarca sürmesi beklenen hiçbir mantıkla açıklanamayan bir yargı savaşı... Başlatılan bu yargı savaşında cezalandırıcı tanrı - baba, iktidarı kaybetmemek için bütün bir toplumun sembolik, ve de ekonomik, zeminini çökertmeyi dahi göze alarak İmamoğlu’nun ve etrafındakilerin üstüne tüm gazabını yolladı.

Burada mitolojik dil ile siyasi gerçeklik bir noktada kesişiyor: Kahramanın indiği yeraltında olağan dünyanın kuralları artık geçerli değildir. Şu anda içinde olduğumuz kuralsız, zemini çökmüş siyasallaşmış yargı savaşında da gerçek dünyaya ait hiçbir kural kalmadı, bir gerçeklik kayması yaşandı. Bunun en somut işareti ise diploma davasının mantıksızlığı ve bu soruşturmaları yürüten İstanbul Başsavcısının Adalet Bakanı olması oldu. Hepimizin “bu nasıl olabilir” şaşkın itirazları arasında, kovuşturmayı yürüten el, adaleti tanımlayan ele dönüştü. Mit dilinde bu, eşiği bekleyen ejderhanın aynı zamanda kapının anahtarını da elinde tutması demektir. “İmamoğlu’nu betona gömmek istiyorlar” denen o yerde, betona gömülen nice ismin olduğunu da biliyoruz. Bu bilginin toplumu derin bir çaresizliğe ve umutsuzluğa sürüklemesi de çok anlaşılır.

İşte yazının bundan sonrası, o emanetin ne olduğunun ve Özgür Özel mitinin doğuşunun hikayesi. Çünkü dediğim gibi, kahraman yeraltına inerken emanetini bırakmıştı. Ve o emaneti bizim adımıza taşıyan baş kişi, hesaba katılmayan adam, hiç beklenmedik bir biçimde kendi mitini yazmaya başladı.

Beklenmedik kahraman: Özgür Özel

En güçlü anlatılarda kahraman hiçbir zaman yalnız değildir. Gılgamış’ın Enkidu’su, Akhilleus’un Patroklos’u, Frodo’nun Sam’i vardır. Bu ikililik mitin gizli kalbidir. Çünkü kahraman düştüğünde, hikayeyi ayakta tutan yanındaki yoldaş olur.

Özgür Özel’in dönüşümü tam da burada anlam kazanıyor. Bu hikayede yoldaş sadece bir anlık kahramanlaşmadı, hikaye içinde bir hikaye kurarak kendi kahramanlık yolculuğuna çıktı.

Campbell’in evreleriyle bakınca Özel’in yolculuğu belirgin bir örüntüyle ortadadır:

Çağrı: Her kahraman önce sıradan dünyasında, kahramandan beklenmeyen bir kılıkta görünür. Özel için de sıradan bir eczacı, lider ağırlığı yok, yeterince sert değil, yeterince karizmatik değil, yıllarca başarısız Kılıçdaroğlu’nun sağ kolu olmuş, gölgede kalmış bir ikinci adam dendi. Oysa Özel siyasetin en dibinden, gençlik kollarından, sivil toplumdan yetişmiş, senelerdir siyasette olan bir isimdi. Çoğu insanın onu ilk tanıdığı an, Soma faciası dönemiydi. Ama başlangıçta ne Erdoğan ne de İmamoğlu gibi kendinden cilalı bir figür değildi.

Eşik: Ancak sonra rüzgar değişti. Fitilini İmamoğlu’nun ateşlediği değişim talebi, Özel’i beklenmedik biçimde bir eşiğin önüne getirdi. Değişim talebiyle genel başkanlığa gelişi, sıradan dünyadan kopuşun, eşiğin geçilmesinin anıydı. Sembolik babası Kılıçdaroğlu’nu deviren figür olarak, artık geri dönüşü olmayan bir yola girmişti.

Sınavlar: Eşiği geçen kahramanı zor sınavlar bekler. İlk dönemde Özel, Bahçeli ya da Erdoğan gibi isimlerle aynı masada denkleşmesi beklenen bir koltuğu doldurmaya çalıştı. Asıl sınavlarını ise İmamoğlu’nun tutuklanması süreci başlattı. Mitingleri soluksuz sürdürürken aynı anda hassas bir denge yürütmek zorunda kaldı: daha sert olduğunda insanları isyana teşvik etmekle, itidalli gittiğinde “ateşi söndürmekle” suçlandı. Her kahramanın klasik ikilemi olan iki uçurum arasındaki dar yolda yürüdü.

Ve her yolculukta olduğu gibi, bazı yoldaşlar yola devam edemedi. Özel bu dönemde, neredeyse kadersel bir dokunuşla kendi memleketi Manisa’dan iki yol arkadaşını toprağa verdi. Mitolojik yolculukta yoldaş ölümü, kahramanı dönüştüren eşiklerdendir. Yas, kahramanı ya çökertir ya da olgunlaştırır. Özel, mezarın içine dahi bizzat girerek bu olgunluk sınavlarını da verdi.

Bir de sembolik ölümler oldu. İhanetle “topuklayan” belediye başkanları, özel hayat ifşalarıyla mahrem alana ve skandala kaydırılan süreçler, ve son ana kadar “bu kadarını da yapmaz artık” denen Kılıçdaroğlu’nun ihaneti. Halkın gözü bu süreçte hep Özel’in üstündeydi: Kılıçdaroğlu ihanetinden sonra “peki Özel’e güvenebilir miyiz” sorusu yorgun kitlelerin aklındaydı.

Yeraltına iniş: Özel’in 24 Mayıs’ta CHP Genel Merkezi’nden çıkışı o en derin mağaraya iniş anıydı. O ana kadar Kılıçdaroğlu’na karşı doğrudan saldırmaktan kaçınan, “büyüğümdür” çizgisini koruyan tutum çatladı. Özel’in otobüs üstünden “10 yaşında yatılı okula giden, büyüklerini bilen ben, Özgür, dişimi sıktım ama artık yeter” diye haykırması, o en derin mağaradan gelen sesti.

Sahte cennetin reddi ve yeraltından çıkış: Kahramanın yolculuğunda klasik bir motif daha vardır: kahramana bir kestirme yol teklif edilir, tek şartı ise ihanettir. Özel bu sahneyi kendi ağzıyla anlattı: “İmamoğlu’nu bırak, Ankara merkezli siyaset yap, koltuğunu koru” teklifinin geldiğini söyledi. Mit dilinde bu, sahte cenneti reddederek hakikat sınavını geçmektir. Özel cehennemin içinde kalmayı seçti, ve yeryüzüne çıkışı da bu reddediş ile oldu. CHP’deki bölünme, “atanmış CHP” ve “seçilmiş CHP” söylemine yol açtı ve mitolojinin en sık tekrar eden temalarından birini oluşturmuş oldu: iyi ile kötü, aydınlık ile karanlık arasındaki ezeli savaş. Tarih bu düaliteyi 30 Mayıs bayramlaşma düellosunda fiziksel olarak da karşımıza koydu. Gördük ki kazanan net biçimde Özgür Özel’dir, kahraman balığın karnından çıkmıştır.

Sihirli iksir: Güven ve onarıcı bağ

İnsanlar bir lidere yalnızca oy vermez. Bir geleceğe, bir ahlaki çerçeveye, bir aidiyet hissine yatırım yapar. Bu yüzden siyasi hayal kırıklıkları bir ihanet yaralanması gibi yaşanır ve kişileri küskünlük ve eylemsizliğe itebilir. Bu da gayet anlaşılır, zira yaralanmış bir bağlanma sisteminin en doğal savunması geri çekilmesi, yeniden bir ilişkiye yatırım yapma isteksizliğidir. Kılıçdaroğlu’na yıllarca “Başkanım” diyen, kazanmak için Ekmeleddin İhsanoğlu’na bile oy vermeye razı olan milyonların bugün “ya yine olmazsa” diye sorması, anlaşılır bir temkinliliktir. Ama işte iksir tam da burada devreye giriyor.

Geleneksel monomit, kahramanın dönüşüp yeraltından bir armağanla geri dönmesiyle biter. Ama bu hikayede bir kıvrım daha var, ve o kıvrım bugün milyonların paylaştığı duyguyla örtüşüyor. İmamoğlu “kendimi size emanet ediyorum” derken, bu emaneti hepimizin sembolik temsilcisi Özel taşıdı. Özel bizim için bu emaneti taşırken biz de onu taşıyarak dönüştürdük. Bu karşılıklı dönüşüm ve güven birikimi katmanlı bir hikaye yarattı: 19 Mart, İmamoğlu’nun, 24 Mayıs ise Özel’in kahramanlık miti oldu.

Tarih, kendini tanrılarla dahi eş tutan güçlü sultanlarla doludur. Nemrut da heykelini dağın tepesine dikmişti, orası bugün bir müze alanı. Her Firavun’un bir Musa’sı vardır. Mitler tiranlardan uzun yaşar, çünkü mitleri insanlar aktarmaya devam eder. Bir mite inanmak ve onu aktarmayı bilinçli olarak seçmek, hangi hikayenin yaşayacağına karar vermek, bugün elimizde kalan en somut politik eylemlerden biri. Bu hikaye de aktarılırsa, yaşatılırsa kazanacak. Çünkü kahramanlık ve mitler tek kişinin sırtında değil, kolektifin omuzlarında, anlatıyla taşınır. Toplumun elinde bu anlatıyı yaşatacak güç var, sesimiz, hafızamız ve cehennemin ortasında dahi birbirini satmayan dostlardan bize yansıyan, birbirimize duyduğumuz güven.

Fotoğrafların bir kısmı Özgür Özel’in resmi fotoğraf hesabından alınmıştır.

Dipnotlar:

Söylemi ise üç hattan ilerliyordu:

Obsesif hat: Hukukun silahlaşması

İmamoğlu’nun tutuklu avukatı Mehmet Pehlivan’ın üzerine kitap da yazdığı o kavram tam da burada karşımıza çıkıyor: lawfare – yargıharp 1, yani “hukukun siyasal muhalefetin yok edilmesine yönelik silah olarak kullanımı” 2. Kılıçdaroğlu’nun söyleminde hukuk artık bir zemin değil, bir kalkan ve bir silah. Her sorunun, her sorumluluğun arkasına sığındığı bir otorite.

Ve bu kalkanın altında ciddi bir meşruiyet ihtiyacı var. Bundan çekindiği, söylediği kadar rahat olmadığı belli ki sözlerinden de yansıyor. Burası Kılıçdaroğlu’nun hem güçlü hem de zayıf karnı. Güçlü, çünkü kim hukuka karşı çıkmayı savunabilir ki? Nitekim iktidar da yargıyı silahlaştırarak hukuku kendine kalkan, silah, hatta top, tüfek, füze yapmadı mı?

Ama öte yandan çok da zayıf, çünkü Kılıçdaroğlu artık hiç kimsenin şüphesi olmayacak bir şekilde iktidar tarafından göreve getirilmiş ve siyasi olarak kastre yani hadım 3 edilmiş bir figür. Medet umduğu ve arkasına sığındığı hukuk aslında onu iktidarsızlaştıran bir konumda tutuyor. Bu durumda “İktidar yürüyüşümüz başladı” şeklinde kurduğu cümleler de Kılıçdaroğlu’nu bir politik karikatüre dönüştürüyor.

Hukuk hattı konusunda son bir not da konuşmada hem “Yargı kararına uyacaksınız, üstüne çıkamazsınız” deyip hem de Demirtaş ve Can Atalay kararlarının uygulanmamasını eleştirmesi, ki bu da aynı ikircikli durumunun tezahürü. Anayasaya aykırı olduğu söylemesine rağmen dokunulmazlıkların kalkmasına yeşil ışık veren, yani Demirtaş’ı hapse götüren yolu açan da kendisi, şu anda bunu eleştiren de kendisi.

Hülasa hukuka sığınması da seçimlerinin sonucundan onu kurtaramayacak, pozisyonundan da hiç emin değil, obsesif şekilde hukuk ve yargı demesi de bunu gösteriyor. Bunu aynı zamanda “sahibinin sesi” olarak da okumamız lazım: Kılıçdaroğlu’nun sahibi de rahatsız.

Narsistik hat: Örtük narsisizm ve sahte ahlakçılık

Böyle bir ayrışmanın olabilmesi çok yüksek bir farkındalık ve ego gücü gerektirir ancak Kılıçdaroğlu’nun böyle bir gücü yok. Halk arasında “Kılışdar’ın lider vasfı yok!” diye basitleşmiş söylem aslında buna işaret ediyor, zira halkımız narsisistik liderin örtüğünü değil, grandiyözünü sever.

Yıllardır izlediğimiz şu anlatı da buradan çıkıyor: o aslında hiç istemez, onu hep başkası aday gösterir, o yalnızca hukuki zorunluluk nedeniyle geri döner. Bu, arzuyu sürekli başka bir yere deviren klasik bir savunma. Lacancı5 bir yankıyla söylersek: özne kendi arzusunu üstlenmek yerine onu Öteki’ne (yargıya, “koşullara”, partiye) iade ediyor. “Ben istemiyorum, beni o / onlar istiyor.” Arzunun faili olmayı reddetmek, aynı zamanda sorumluluğun da faili olmamaktır.

Arzusunu takip etmek için istek duyan ama asla arzusunu sahiplenecek sorumluluğu da almayan bu liderlik yapısı Kılıçdaroğlu’nun senelerdir şüpheyle izlediğimiz ama bir türlü emin olamadığımız kulisçi ve sinsi olarak tabir edilen yönetim yapısını da artık gizlenemeyecek şekilde faş ediyor. Bunun en vahim somut örneği hepimiz için hala çok canlı zaten: İktidar değişimine en yakın olunan o tarihi anda Altılı Masa’da gerçekte ne oldu?

Tanıdık ama yine de altının çizilmesi gereken bir başka savunma da sürekli bir ahlaki erdem ekseninde konuşması: ben erdemliyim, onlar değil. Ama erdemin olduğu her yerde sorumluluğu da asla almayıp, sorumluluğu adeta buharlaştırıyor:

Neden döndü? Yargı istedi. Yargı süreci hakkında görüşü? “Hukukçular bilir.” Milletvekilleri neden erken gitti? “Talimat benden değil.” Polis müdahalesi? “İzledim, içim burkuldu.”

Önemli nokta ise şu: Kılıçdaroğlu bu örtük narsistik ahlakçı erdem sinyalleyen yapısını yıllarca “alçakgönüllü lider gösterisi” ile bir performansa dönüştürdü. Bu konuşmada da yıllardır sergilediği o tanıdık imaj yine sahnede: “Ben tek başıma karar vermem. Her şeyi genel başkan biliyor diye bir düşüncede değilim.”

CHP’nin ana kitlesinin şehirli orta sınıf ahlakçı gelenekten gelen kitleler olduğunu düşünürsek, Tennessee Williams’ın Arzu Tramvayı eserindeki göndermesi gibi, “Ahlak orta sınıf içindir”6, dolayısı ile bu erdemlilik gösterisinin bizlerden senelerce alkış ve destek alması da tesadüf değil. Çünkü orta sınıf ahlakı, arzuyu çıplak haliyle değil, terbiye edilmiş, mütevazı, “haddini bilen” haliyle, yani Freudyen dille “bastırılmış” halde sever. Kılıçdaroğlu tam da bu beklentinin kusursuz aynasıydı. Ancak bu aynı zamanda örtük kırılgan narsist pozisyonu gizleyen de bir hal yaratır. Örtük narsistler aynı zamanda erdem sinyalleyen, ahlakçı bir yapıdadır, çünkü onlar arzularını takip etmek için ellerini kirletmeyecek kadar üstündürler. Oysa alçakgönüllülük ile sorumluluktan kaçış çoğu zaman aynı cümlenin içine de sığar ki burada da böyle olduğunu görüyoruz.

Ödipal hat: Gelenek otoritesi ve isyankar oğullar

Kılıçdaroğlu’nun CHP’nin parti binası üzerinden söylediği şu cümle dikkat çekici:

“Orası kimsenin babasının malı değildir. Orası halkındır. Cumhuriyet tarihinde CHP’nin kapıları asla kapanmamıştır.”

Oysa bu, CHP tarihinin tekrarı. Ecevit bir zamanlar, sarsılmaz bir tek adam, Kurtuluş Savaşı komutanı İsmet İnönü’ye başkaldıran sembolik oğuldu.

Baykal da efsanevi halk kahramanı “Karaoğlan”a, yani Ecevit’e karşı çıkmıştı.

Şimdi Kılıçdaroğlu kendini baba konumuna yerleştirip aynı döngünün yeni halkasını ise “sapkınlık” olarak adlandırıyor. Üstelik başka bir konuşmasında “bizim partide itiraz kültürü vardır, bu iyidir” diyen de kendisi. İtiraz, övüldüğü anda erdem, kendisine döndüğü anda sapkınlık, CHP’nin geleneksel kodlarını bozan bir isyan oluyor. Ve Kılıçdaroğlu’nun kendi erki bu isyankar oğullara yetmediği için, onları en büyük babanın, otoriter iktidarın yargı sopasıyla hizaya sokmaya yelteniyor.

Tabii ki bu durumun bir savunması olarak söyleminde keskin bir yarılma, psikoloji dilinde bölme dediğimiz durumu gözlemliyoruz. Özel cephesi “militanlar”, “ahlaki sorunları olan kişileri partiye dolduran kötüler”, “para dağıtanlar”. Kirlilik hep Kılıçdaroğlu’nun dışında.

Kendisi ise “Cumhuriyet Halk Partisi’nin aklı, mantığı, tarihsel birikimi” ni temsil eden, kurucu ahlaki kodları takip eden, dinleyen ve sabreden gelenekten. Saflık ise hep Kılıçdaroğlu’nun içinde veya geçmişte.

Buradaki ironi ise şu: Kılıçdaroğlu Baykal’dan CHP’yi devraldığında Y-CHP(Yeni CHP) 7 kavramını ortaya atan da kendisiydi ve bu hayli eleştirilmişti. Bir zamanlar partiyi yenilemekten söz eden adam, bugün değişimi kirlilik, geçmişe dönüşü ise saflık olarak kodluyor.

Aslında buradaki çelişki tesadüf değil, bu da bir savunma mekanizması. Bir zamanlar “yenilik” vaadiyle gelen, yani geleneği bir yük gibi gören Kılıçdaroğlu, bugün tam da o reddettiği geleneğin en hararetli bekçisi kesiliyor. Psikoloji buna aşinadır, en şiddetle savunduğumuz şey, çoğu zaman bir zamanlar inkar ettiğimiz, bastırdığımız şeydir. Gelenek otoritesine bu ani ve abartılı sarılış, kendi “yenilikçi” geçmişinin üstünü örtmeye çalışan bir tür telafi. Dünün reformisti, bugün ancak gelenek muhafızlığı yaparak var olabiliyor, çünkü reform yapacak ne gücü ne de meşruiyeti kaldı.

Melankoli hattı: Kaybedilen cennet fantezisinin tuzağı

Fikrimce bizi en çok ilgilendiren, üzerine en çok düşünmemiz gereken, hem Özel cephesini hem bizi bu çıkmazdan çıkaracak anahtar cümle ise şu: “Cumhuriyet Halk Partisi kuruluşundaki ahlaki kodlara yeniden kavuşmak zorundadır.”

Kılıçdaroğlu’nun bu cümlesi tam da kaçınmamız gereken şey.

Yıllarca AKP’yi ahlaksız, muhalefeti ise ahlaklı olarak konumlandırdık. Bunda gözlemsel bir doğruluk da yok değil: AKP’nin senelerdir süren iktidarı, ahlaki kaygılarla sınırlanmayan, cumhuriyetin yaslandığı orta sınıf ahlakını ağzı açık bırakan bir pragmatizmin güç gösterisiydi. Ama mesele tam da burada: rakibin pragmatizmine ahlakçılıkla cevap vermek, kaybetmenin en asil yolu oldu, *şerefli yenilgiler* alındı. Bu konuşma ile bir kez daha net görülüyor ki, iktidarla uyumlu hale gelmiş bir Kılıçdaroğlu’nun işlevi, muhalifleri depresif bir çaresizlik içinde tutmak: yenilmiş ama haklı, mağdur ama gururlu bir yerde sabitlemek. Kılıçdaroğlu bu iş için harika bir araç.

Kayıp bir altın çağa dönme fantezisi, hiçbir zaman tam olarak var olmamış bir kökene yaslanır. Ve o kökene “yeniden kavuşma” çağrısı, ileri değil, geri bakan bir arzudur. Bizi bir gelecek tasavvurundan çok, bir yasın içinde tutar.

CHP’nin kuşkusuz gurur duyulacak bir tarihi, gücünü Kurtuluş Savaşı mücadelesinden alan bir mirası ve mücadele geleneği var. Cumhuriyeti kurmuş partiye yapılan saldırıların cumhuriyetin kendisine yapılıyor gibi hissedilmesi de bizlerin bir hezeyanı değil, yapısal bir gerçeklik. İktidarın bu saldırıları yapması da çok anlaşılır, onların da ellerinde kendilerini hareket halinde tutacak başka bir kozları kalmadı, tek yapabilecekleri kuvvetle kuruluş temeline saldırmak. Ancak kuruluş ahlaki kodlarına dönmek ifadesi ve ahlak çekişmesine girmek bu bağlamda Özel cephesinin ayrışması gereken bir söylem, çünkü bu söyleme kapılmak, Kılıçdaroğlu’nun zeminine çekilmek demektir. Kılıçdaroğlu bu söylemi benimseyecek ve bunu ileri sürecek, çünkü iktidar tarafından kendisine bahşedilen koltuğunda bu söylemden başka hiçbir politik sermayesi de yok.

Bu hat karşısında iktidarı devirmek isteyen Özel ve İmamoğlu ile onu destekleyen kitlelerin asıl sermayesi ise tam da Kurtuluş Savaşı mücadelesindeki gibi geriye değil ileri bakan bir tavır olmalı, ahlak üzerinden bir söylem kurmayı bırakmalıyız. Konu bu değil.

Psikolojik dinamiğine bakarsak melankoli kaybedilen nesneye yapışıp kalır, yas ise onu dönüştürür, yeni bir anlamla devam eder. Kılıçdaroğlu’nun “ahlaki kodlara dönüş” çağrısı bizi melankoliye, o felçli “haklı ama yenik” konforuna davet ediyor, orası bir tuzak. Oysa Özel’in 24 Mayıs’ta otobüs üzerinden söylediği şu söz tam da bu konfordan çıkışın çağrısı: “Bu iktidar değişmeden ölürsem gözüm açık gider diyen partililerin cenazesine gitmekten nefret ediyorum.” Yası dönüştürebilmek ileriye dönük bir özlemle bizi harekete geçirecek arzuyu canlı tutmak demek… Özetle kaybettiğimiz bir cennet yok, hak ettiğimiz ve kazanılacak bir cennet var.

* Bu yazı ilk defa 28 Mayıs 2026’da X platformunda yayınlandı.

Dipnotlar:

Röportajı burada orijinal adresinde de okuyabilirsiniz:

Diken Kıvılcım Kıran Söyleşisi

Sizi zihin açan konuşmalarınızdan, programlarınızdan tanıyoruz ama biraz daha derine inersek Kıvılcım Kıran’ı bugüne getiren yolculuğu nasıl anlatırsınız? Hayatınızda ‘Benim meselem bu’ dediğiniz kırılma nerede başladı?

Ben 78 doğumluyum, sanırım X jenerasyonu oluyorum. Benim jenerasyonum biliyorsunuz, başarının çok önemli bir hedef olarak sunulduğu bir jenerasyon. Bugünün tabiriyle neokapital politikalara, kurumlarda çalışmaya hazırlanmış bir jenerasyon olarak, kariyer yapmak, statü sembollerine sahip olmak, çok başarılı olmak, hem kariyer hem çocuk yapmak vb. söylemlerin çok pompalandığı bir kültürde büyüdük, hayata atıldık ve paradigmalarımız öyle şekillendi. Sınav sıralarından kurumlara beyaz yaka olarak aktarıldık adeta.

Ben de bu yolda yürüdüm ama hep bir gariplik, bir olmamışlık vardı hayatımda. Bu ‘her şeyi başaran, mücadele eden ama iyi hissetmeyen’ hal, dışarıdan bakınca gayet işlevsel, üretken görünse de içeriden bakınca sürekli tetikte, yorulmuş ve bedenimden kopuk hissediyordum. Yaptığım şeyleri iyi yapsam da anlamlı gelmiyordu.

2012’de sanırım bir şeyler değişti. ‘Böyle gidersem hayatımın ikinci yarısı neye benzesin istiyorum? Bunu ben mi seçtim? Her şeyi ben seçsem ne olurdu?’ diye düşündüm ve “Ben başka kararlar alacağım artık” dedim.

Hep toplumsal olanla da ilgiliydim ama özellikle 2013-2014 Soma ve Gezi olayları beni çok etkiledi. Toplumsal olanla bireysel olanın hayatımdaki bağlantısını kurmaya daha net bir şekilde başladım. Sorunun bireysel eksiklikler değil, kronik olarak güvensiz hissettiren bir sistem olduğunu netleştirebildim.

Özellikle bir kadın olarak seneler boyunca erkek bir kültürde bir yandan öz saygımı koruyup bir yandan sistemin kurallarıyla başarılı olmaya çalışmanın da ciddi bir tuzak, hatta kadınlara atılmış bir kazık olduğunu fark ettim. Biz bir yandan ‘Külkedisi’ masalına inanmaya, bir yandan da Amazon gibi savaşmaya ve bunu da ataerkil, yapısal eşitsizliklerin olduğu bir toplumda yapmaya hazırlanmış bir nesiliz. Yavaş yavaş, önce kendi acımdan ve sıkıntılarımdan başlayarak, derdimin daha çok yapısal olarak travmatik kültürle olduğunu fark ettim.

Mindfulness ve şefkati kişisel gelişim değil, hayatta kalma becerisi olarak ele alıyorsunuz. Bir kadının kendine şefkat göstermesi neden bu kadar önemli ve neden cesaret gerektiriyor?

Aslında ben öyle anlatmıyorum, öyle zaten. Kişisel gelişim ‘tu kaka’ bir şey oldu ve böyle düşünenler de haksız değil. Kişisel gelişim, sırtını önceleri iyi niyetlerle başlamış 1990’lardaki pozitif psikoloji çalışmalarına yaslamış bir yaklaşım. Ancak kapitalizmin her şeyi mundar etmesi gibi bu da kolayca çer çöp hale geldi. Mindfulness ve şefkat gibi yaklaşımların da özellikle 1960’lardan sonra Batı’nın ‘Bu insanla ilgili olumlu olan ne var?’ sorusu bağlamında modern psikolojinin ve felsefenin içinde çalışmaya başladığını, bunun da daha çok Budizm, Stoacılık gibi eski öğretilerle iç içe geçerek aktarıldığını görüyoruz. 70, 80, 90’lar pek çok psikoloji akademisyeni ve klinisyeninin bu kavramları ekollerine, protokollerine kattıkları yıllar. Mesela Borderline kişilik örgütlenmesinde etkin diyalektik terapide de mindfulness kullanılır. Utanç ve kusurluluk hislerinin yoğun olduğu depresyon ve travmatik yaşantılarda şefkat odaklı yaklaşımlar kullanılır. Travma terapisinde şu anda mindfulness – beden odaklı yaklaşım katmayan ekol kalmadı gibi.

Şefkat konusu benim hayatımın hem kişisel, hem mesleki, hem de kendime biçtiğim, üstlenmeye çalıştığım toplumsal rolün merkezinde bir konu. Bu kavramı öğrendiğimden beri başka bir ölçüye ihtiyaç duymuyorum. Çünkü şefkat, acıya karşı duyarlılık ve acının giderilmesi için bilgece eyleme geçmektir. Yani sıkıntıyı, acıyı problemi görmek, fark etmek, umursamak… Sonra da bu acıyı azaltmak için bilinçli bir seçimle eyleme geçip bilgece, yani akılcı, insani, sürdürülebilir bir şey yapmaktır. Bu kavramı düşünün… Doktor da böyle çalışır, psikoterapist de, ebeveyn de, aktivist de.

Şefkat kelime itibarıyla yumuşak bir şey sanılır ancak aslında bir yapabilirliktir, yumuşak, minnoş bir şey değildir. Kadınlar da şefkat deyince bunu kendilerini feda etmek, saçını süpürge etmek, herkese koşmak, alttan almak gibi anlayabiliyor. “Kadınlardan şefkat bekliyoruz” dendiğinde aslında idare etmek, alttan almak gibi şeyler anlaşılıyor. Kadınlar ihtiyaçlarını dile getirmek, istediklerini yapmak, kendilerine alan açmakta suçlu hissettirildikleri bir kültürde büyüyor.

Son bir araştırma makalesi yazdım, topladığımız veride beni hiç şaşırtmayan bir şekilde ‘Erkekler kendilerine daha şefkatli yaklaşıyor’ sonucu çıktı. Çünkü erkekler bunu kendine hak görüyor, kadınlar görmüyor. Ve işte tam da bu noktada cesaret gerekiyor, çünkü kendi kendimize alıştığımız, kodladığımız iç sesler sert.

Şefkat, kendinle ilgili gerçeği yumuşatarak görmek değil, gerçeğe dayanabilecek bir iç zemin kurmak. Ve bu, özellikle kadınlar için politik bir eylem

Kadın tükenmişliği genelde kişiselleştiriliyor. Sizce bu tükenmişliği üreten sistem en çok nerede çalışıyor?

Bu dönem kadınlarının en çok gol yediği yer burası. Nitekim o yüzden ‘Kadınlar, Seyit Onbaşı oldu, biz ev içine geri döneceğiz’ diye ‘trad wife’ gibi akımları savunan kadınların çoğaldığını görüyoruz ki bu da bir tuzak.

Öncelikle şunu kabul etmek lazım: Bir geçiş dönemindeyiz. Toplumsal cinsiyet rolleri yeniden tanımlanıyor. Eskiden dışarısı erkeğe, içerisi kadına aitti ve roller netti. Şimdi bunlar değişiyor ve bu da bir dengesizliği getiriyor.

Kadın ev işinin hala asli sorumlusu, erkek ‘yardımcı’ pozisyonunda. Aynı şekilde kariyer hayatında da erkeğin kariyeri hala asli olan, kadın erkeğin işine göre kendini düzenliyor. Mesela erkek bir yerde iş buluyor, kadın kendini ona göre düzenliyor. Erkeğin hala kadından daha çok kazanmasını çiftlerin kendileri de istiyor, 1 lira bile olsa “Erkek benden çok kazansın” diyen kadınların bizzat kendisi olabiliyor.

Dolayısıyla aslında ne oluyor? Kadınlar hem evde hem işte çalışıyor. Ama burada fark edilmeyen şey şu: Ev işi tam zamanlı bir iş. ‘Görünmez emek’ dediğimiz şey de bu.

Ev işi sanki iş değilmiş gibi algılanıyordu. Halbuki kadınların evden dışarı çıkıp çalışmaya başlamadan önce de ev içinde tam zamanlı bir ev işi ve çocuk bakımı işleri vardı. Ayrıca kadınların sosyal hayatı düzenleme, akrabalık ilişkileri düzenleme vb. daha geniş ailede de rolleri vardı. Kadınlar bu yükün tamamıyla beraber iş hayatına da katıldı ve bunun sürdürülebilir olmadığı anlaşıldı. İşte o dönem ‘Çocuk da yaparım, kariyer de’ dönemiydi ve biz bu zokayı o zamanlar biraz yuttuk. Bu da normal, onun çalışmadığının görülmesi, yaşanması lazımdı. Bunun böyle olamayacağı anlaşıldı, bunun yapısal bir sorun olduğu fark edildi. Halbuki eskiden bu kişisel beceriler üzerinden takdir edilirdi: ‘Bak kadına, hem işini yapıyor hem de ailesini dört dörtlük çeviriyor’ gibi.

Sistemin şuralarına bakmalıyız: İş hayatı erkek odaklı ataerkil kodlara göre düzenlenmiş bir sistem. Patriyarka yani ataerkil düzenlenme, bir örgütlenme şeklidir. Erkeklerin tam zamanlı işte olduğu, kadınların tam zamanlı evde çalışacağı anlayışına göre düzenlenmiş, eşlerin aile hayatını ve çocuk bakımını eşit paylaşacağını öngörerek düzenlenmemiş olduğu bir hayat ritmine göre akar iş hayatı. Bunun değişmesi lazım.

İkinci bakılması gereken yer ev içinde sorumluluklar: Ev işi yorucu ve romantize edilecek bir şey değil. Halbuki kadınlar ‘evim, yuvam’ vs. şeklinde ev hayatının ve ev işinin romantize edilmesine çok kapılıyor. Ev işi fonksiyonel bir iştir, insanlar yaşamak için hijyenik, yeterince konforlu, kendilerine göre estetik bir yaşam alanına ihtiyaç duyar. Bunu her iki cins de yapabilir. Kadınlar yemeğin içine özel bir sevgi katmazlar, ‘Eve kadın eli değince bilmem ne olur’ vs. olmaz.

Halbuki bu kültürel algılar yerine sistem sorunu bireyin içine koyuyor: Zaman yönetimini öğren, daha iyi organize ol, şu zaman tekniği, bu yaklaşım vb… Elbette bazı verimli çalışma teknikleri olabilir ama asıl olması gereken şeyler yapısal değişiklikler, senin benim daha da süper insan becerileri kazanmamız değil.

Beden odaklı çalışmaları önemsiyorsunuz. Bir kadının bedeniyle yeniden ilişki kurması neden bu kadar kritik?

Son yıllardaki çalışmalar net bir şekilde gösteriyor ki bedeni işin içine katmadığımız psikolojik sağaltım yöntemleri güdük kalıyor. Çünkü insan yaşayan bir organizma, bir sinir sistemimiz, beynimiz, bedenimiz, kasımız vs. var. Her şey zihnin içinde olup bitmiyor. Yani depresyona ‘Kalk bir yürü açılırsın’ demek ne kadar yanlışsa, depresyonda hareket etmenin sağaltıcı tarafını görmemek, depresyon tanısı almış bir insanın açık havaya çıkıp hareket etmesini, bu önermeyi atlamak, tedavi planına almamak da o kadar yanlış.

Aynı şekilde travma terapilerinde bütün o donma, tetiklenme vb. tepkilerin fizyolojik ve psikolojik mekanizmaların iç içe geçmesiyle çalıştığını artık çok net biliyoruz, klinik uygulamada da görüyoruz. Dolayısıyla ben ve pek çok meslektaşım bedeni işin içine katan ekolleri kullanıyor.

Şimdi bu, cinsiyet ayırmaksızın herkes için önemli ama kadınlar için çok daha önemli. Çünkü herkesin bedeni kültür içinde bir denetime tabi tutulur ama kadınların bedeni daha çok tutulur. Ve kadın bedeni çok erken yaşlardan itibaren kontrol edilir, yorumlanır, düzenlenir, eleştirilir, şekillendirilir. Bir kadının nasıl görünmesi, nasıl giyinmesi, nasıl hareket etmesi, nasıl oturması vb. gerektiği konusunda o kadar çok kural ve kod var ki.

Tabii ki kadınlar daha çok cinsel saldırıya uğrar, domestik şiddete, sokakta tacize daha çok maruz kalır. Kadınlar fiziksel olarak kendilerini savunmak konusunda gerekli becerileri öğrenmez, buna gerek duyulmaz. Kadınlar susmak, idare etmek, kabul etmek, boyun eğmek gibi davranışları daha çok gösterir, dolayısıyla gerginlikleri bedensel olarak atmak konusunda daha az imkanları olur. Yani kadınların daha çok bedensel yükü oluşur. Bütün bunlar bedeni güvenli bir yer olmaktan çıkarır.

Halbuki herhangi bir psikolojik iyileşme müdahalesi önce güvenlik hissiyle başlar. Kendimizi güvende hissetmeden sağaltım olmaz ve ilk güvenlik alanı da bizzat yaşama ve zihnimize bir kap gibi tutan bedendir. Cildimiz, tenimiz dış dünyayla ilk sınır alanıdır. “Bedenim evimdir” gibi laflar abartılmış, estetize edilmiş söylemler gibi gelebilir ama ‘ev’ nedir? Güvenli alandır. Memeli hayvanlar milyonlarca yıldır kendilerini korumak için korunaklı yuvalar yapar, bedenlerini, yaşamlarını korumak için. Halbuki bütün bir sistem kadını bedeninde rahat ettirmemek için and içmiş gibi çalışıyor. Kadınlar bedenlerinde türlü türlü şekillerde memnun değil, utanıyor, yetersiz buluyor, değiştirmek istiyor.

Dolayısıyla kadının bedeniyle ilişki kurması, onu güvenli kılması, bedeni başkaları için seyredilecek estetize obje ya da kültür için bir denetim alanı değil, öncelikle yaşamı deneyimlediği bir araç olarak algılaması yaşam doyumu için çok önemli. Bedenin, cildin, sinir sistemin, ellerin, ayakların, kılların, cinsel organların, ayak bileklerin, tırnakların, kaşın, burnun, dizin, göz altların, burun deliklerin, anüsün, dizlerinin arkası, saç diplerin, dalağın, ciğerin, kalçan, memen… Ve daha her şeyiyle, her parçasıyla seni oluşturan ve hayat denen şeyi deneyimlediğin bu bedenlerimiz güvende hissetmeden nasıl yaşayacağız?

Sevdiğim bir şiirin dizesinde ‘bu yumuşak hayvan beden‘ der, inanılmaz zengin bir duyum ve duygu seliyle aslında bir yaşam resitali sunan, seni yaşam döngüsünde tutmaktan başka bir işi olmayan bu bedene yüklediğimiz anlamlar çok, çok çekiştiriyoruz. Çekiştirmemeyi ya da bu kadar çok çekiştirmemeyi öğrenmemiz lazım. Yoksa tabii kültürün bir gecede beden denetimi sıfıra inmez ama yavaş yavaş orada bir kişisel kabul edilebilir denge bulmadan da rahat edemeyiz.

Ben bazen düşünürüm: Hiç bedenden, görüntüden utandırılmadığımız, eksiklenmediğimiz bir nörokimyaya sahip olmak nasıl bir iç ferahlığı olurdu acaba? Hiç ‘Acaba burnum büyük mü’ diye düşünmediğin, hiç “Çok mu kıllıyım“, “Memem küçük” demediğin, “Bacaklarım çok mu kalın” demediğin vs… Böyle bir dünya olsa bu nasıl olurdu? Sen nasıl olurdun? Çok acayip bir düşünce değil mi, insan düşünemiyor.

Ben kendim için bunu düşündüm ve kendi evinde, yuvasında yıllarca huzursuz edilmiş o küçük kız, o genç kız, o genç kadın için çok üzüldüğüm zamanlar oldu. Pek çok kadının benzer bir deneyimi olduğuna eminim.

Şefkati unutmadan sınır koymak mümkün mü? ‘Hayır’ demek nasıl öğreniliyor?

Bu ‘sınır koymak’ lafı çok popüler oldu, bazen bazı laflar, jargonlar bir moda oluyor, geliyor geçiyor. Sonra yenisi geliyor. Ve çoğumuz da yanlış anlıyoruz. Sınır koymak başkasını durdurmak değildir; kendini kaybetmemektir. Yani ne yapacağımı, neye “Tamam’ diyeceğimi, ne kadar vereceğimi, nerede duracağımı kendi özgür irademle seçebilmektir. Bu bir iç konumdur. Hem kendime hem de sana karşı özenli olacağım diye insan ilişkilerine bir niyetle başlamaktır.

İnsan ilişkileri de sabit değildir, bir salıncak gibi düşünün: Bazen biraz verirsin, bazen biraz alırsın, bazen biraz katlanırsın, bazen biraz başkası seni idare eder. İnsanlar sınırdan net bir “Hayır” anlıyor ama “Hayır, ama…”, “Evet, belki…”, “Evet, ama…”, “Hayır, eğer…” vs. gibi esnek, durumsal, ihtiyaca göredir sınır. Sınır olmayan şefkat olmaz zaten ya da bilgece olmaz, halbuki dediğim gibi şefkatin tanımında seçimlerini bilgece yapmak vardır.

Asıl sorun sınırları belirleyince suçlu hissetmek. “Hayır” dersem ya da “Evet ama şartım da şöyle…” vb. cümleler kurarsam ve talep edersem suçlu hissederim, çünkü yeterince sevilebilir olmam, çünkü yer kaplarım, sınır bir alan talebidir. Çünkü biz çocukluğumuzda evde asla kristalleri kırmadan çevreden dolaşmayı öğrendik, kimse “Anne bunu buraya koymasak mı, rahat oynayamıyorum” demedi mesela. Buna hakkımız yoktu.

Cinsiyetler arasında da kadınlar en çok burada tıkanıyor. Çünkü kadınlar daha da uyumlu olmak zorundadır. Ya “Hayır” deme opsiyonumuz olduğunu bilmiyoruz ya da “Hayır” dedikten sonra gelen iç sesi susturmakta zorlanıyoruz. “Abartıyor muyum… Kırdım mı… Bencil miyim” vb. sorular hemen devreye giriyor.

“Hayır” demeyi öğrenmek çok basit. “Hayır” diyorsunuz ve bakıyoruz neler oluyor. Şaka değil bu arada, gerçekten de psikoterapide ya da şefkat çalışmalarında kişilere biraz çalışmalar yaptıktan sonra terapide öğrendiklerini uygulamaları için bazen küçük ödevler de veririz. Kendilerini hayat içinde gözlemlemelerini isteyebiliriz, sorarız: Nasıl hissettin, ne oldu? “Hayır” deyince kendinle ilgili olumsuz ne düşündün? Bunları ele alırız. Bazen bedensel olarak çalışırız. Çok şaşırtıcı gelebilir ama bedenle de “Hayır” anlamına gelen hareketler yapmak ve bunların hislerini çalışmak bile terapötik bir tekniktir seans içinde.

8 Mart’ta pembe kampanyalar eleştiriniz var. Bir işyerinde gerçekten ne değişseydi 8 Mart anlamlı olurdu?

Evet, benim bu konuda net bir eleştirim var ve özellikle de kişisel olarak da markaların düzenlediği hiçbir 8 Mart veya Anneler Günü indirimini de kullanmıyorum. Her iki günle ilgili de kendi sosyal medya kanallarımdan bunların tarihsel bağlamlarını anlattım.

8 Mart’ın arka planında kadın işçilerin daha iyi ücret, daha iyi koşullar ve oy hakkı gibi taleplerle yaptığı eylemler, fabrikada yanarak ölmüş işçi kadınlar gibi olaylar var. Anneler Günü, 13 doğum yapmış ve sadece dört çocuğu yaşamış, anne çocuk ölümleri olmasın diye çeşitli çalışmalar yapmış bir kadını anmak için kızının başlattığı bir gün. Ama Anneler Günü de öyle bir hal almış ki bizzat o günü başlatan Anna Jarvis bu günde indirim, hediye vs. kültürü yaratan firmalara dava açıp durmuş. 8 Mart günü indirim vermek çok yanlış, bu günün anlamına ve tarihsel bağlamına çok ters. Markaların her şeyden önce bunu bir indirim kültürü haline getirmeyi, pembeli morlu ilanlarla indirimler vermeyi ve bundan para kazanmayı bırakması gerekiyor. Ya da “8 Mart için verdiğimiz indirimlerden oluşan geliri şeffaf bir şekilde kadın çalışanlarımızın maaşına prim olarak ekliyoruz” falan desinler ya da “Oradan oluşan gelirleri şuraya aktarıyoruz” desinler. Yani indirimden doğan paranın kime gittiği önemli.

Bir işyerinde kadınların ihtiyaçları net bir şekilde belli aslında; ‘Yapısal eşitsizlikleri gidermek.’ Bir gün çiçek, indirim verip ertesi gün aynı eşitsizlikle devam etmek hiçbir şeyi değiştirmiyor. Ücret eşitsizliği, bakım yükü, terfi süreçleri, doğum sonrası destekler… Bunlar konuşulmadan 8 Mart sadece vitrin oluyor. Hoş, bunları konuşmak da sadece vitrin olabilir, kültürde ‘femwashing’, ‘pinkwashing’ gibi kavramlar var ve anlamı şu: Bir kurumun ya da markanın gerçekte yapısal bir değişim yapmadan, eşitsizlikleri dönüştürmeden, kadınların hayatını somut olarak iyileştirmeden, sadece söylem, görsel, kampanya ve semboller üzerinden ‘kadın dostu’, ‘eşitlikçi’, ‘duyarlı’ bir imaj üretmesi.

Dolayısıyla emeklerin eşit bir şekilde ödüllendirildiği, ihtiyaçların adil bir şekilde giderildiği işyeri yaratmak çok acayip zor, yapılamaz bir şey değil. Bir seçim meselesi. Seçerseniz olur. İşyerleri, karar vericiler bunu seçecek, devlet de bu seçimleri kolaylaştıracak düzenlemeleri yapacak. Yoksa her şeyi işverenin insafına ya da tüm yükü ‘iyi niyetli işveren’e de yükleyemezsin.

Cesaretin bulaşıcı olduğunu en net nerede gördünüz?

Ben sosyal medyada bunu çok net deneyimliyorum. Konuşuyorum, anlatıyorum, sonra birileri “Kıvılcım hanım iyi ki yazdınız, ben de sizden cesaret aldım, şunu şöyle yazdım, söyledim” diyor. Ya da ben de birinden görüyorum; “Bu kişi yazdıysa ben de yazmalıyım, susmamam lazım, en azından onu yalnız bırakamam” diyorum. Birisi bir fotoğrafını koyuyor, hiç de öyle özenilmiş bir fotoğraf değil, sıradan bir hal. Bak diyorum, sıradan olabiliriz, her fotoğraf mükemmel olmak zorunda değil vb.

Birisi bir psikoeğitim çemberinde titrek de olsa “Ben şöyle hissettim, böyle düşündüm” diye popüler fikrin aksine bir şey söylüyor, hemen teşekkür ediyorum, “İyi ki bunu seslendirdin, farklı bir şey söylemek kolay olmamıştır ama eminim senin gibi hissedenler var, bu deneyimi yaşamış olanlar vardır, gruba soralım” diyorum. Hemen eller kalkıyor, omuzlar bir düşüyor, insanlar rahatlıyor, yüzler yumuşuyor. Kırılgan insanlık deneyiminde yalnız olmadığımızı görüyoruz.

Onun için cesaretin bulaşıcı olduğu kadar ‘bulaştırılması’ gerektiğini de gördüğüm çok fazla deneyim var hayatımda. Ben de bunu yapmaya çalışıyorum. Korksam da yapıyorum, cesaret çünkü korkmamak değil, korksan da yapmak. Yapmamanın bedelini düşünmek. Ya da ‘Ses çıkarırsam kimin işine yarar, çıkarmazsam kimin işine yarar?’ diye fark etmek.

Kendini hep en sona atan bir kadına tek bir pratik önerseniz?

Bu zor bir soru çünkü herkes farklı, aynı semptomlar başka sorunlardan dolayı oluşabilir, herkese iyi gelecek tek bir şey zor. Ama şunu güvenle önerebilirim:

Önce hareket edin. Dans olur, yoga olur, yürüyüş olur, bedeninizi hareket ettirin. Hareket ederken de bilinçli olarak bedendeki gerinme, çekilme, ağırlık, hafiflik, ısınma, üşüme vb. duyumlara bakın. (Bu kısım regülasyon, yatışma–canlanma)

Sonra oturun ve bir bardak sevdiğiniz içecek alın, içerken kendinize şunu sorun: Eğer aynen bu şekilde ‘kendimi en sona atma’ya devam ederek yaşarsam üç, beş, 10, 15 sene sonra hayatım neye benziyor olur, ben neye benzer olurum ? Gördüğümden hoşlandım mı? Hoşlanmadıysam üç, beş, 10, 15 sene sonra neyle karşılaşmak isterim? O versiyon şu anda ne yapmamı söylerdi? Şu andaki hayatımı 15 sene sonraki olmak istediğim kadın yaşıyor olsaydı o bugün ne yapardı? (Bu kısım düzeltme hedefi olmadan performans kaygısı olmadan, yön farkındalığı.)

İş dünyası ve şefkat kelimelerinin yan yana gelemeyeceği, şefkatin iş dünyasında gereksiz veya zayıflatıcı bir kavram olarak görülmesi yaygın bir düşüncedir. Ancak, hem profesyonel iş hayatımda hem de psikolog olarak danışanlarımın yaşadığı deneyimler bana şunu gösterdi: iş hayatı ve şefkat genellikle birbirinden ayrı düşünülse de aslında iş yerlerinde şefkat uygulamaları yapmak, daha sağlıklı, daha güvenli, daha adil, daha verimli iş yerleri yaratabilir. Doğru anlaşılıp uygulandığında iş dünyasında şefkatin etkisi çok derindir ve hem şirketler hem de toplum için büyük bir itici güç olabilir.

Şefkat aslında nedir?

Şefkat, çoğu zaman “yumuşak” ve yalnızca özel yaşamla ilişkilendirilen bir kavram olarak algılanır. Çoğu kültürde, şefkat denilince akla genellikle anne arketipi gelir. Bu figür, ağlayan bir çocuğu sakinleştiren, yatıştıran, sevgiyle “derdini” anlamaya çalışan ve o derdi çözmek için destek olan bir bakım verici olarak tasvir edilir. Anne, çocuğun seviyesine inerek onun duygularını paylaşır, sıkıntısını anlamaya çalışır ve onu rahatlatmak için harekete geçer.

Halbuki şefkat konusunda çalışan bir akademisyen olan Profesör Paul Gilbert der ki şefkat deyince aklınıza sadece anne arketipi gelmesin, başka bir arketip olan itfaiyeci de gelsin der.

İtfaiyeci figürü, şefkatin daha aktif ve cesur bir yönünü temsil eder. Yangın gibi tehlikeli bir durumla karşı karşıya kalan bir itfaiyeci cesaretle tehlikeye doğru ilerler,bilimsel ve teknik yöntemlerle soruna müdahale eder, zor durumlarda doğru kararlar almak için bilgelik ve stratejik düşünce kullanır.

Burada ilginç olan şudur ki her iki arketip de yani yumuşak addedilen anne de, cesur addedilen itfaiyeci de şefkatin şu adımlarını uygulamıştır. Her iki durumda da:

• Acıya duyarlılık vardır, umursama vardır

• Ortadaki acının sebeplerini anlamak için isteklilik vardır

• Acıyla kalabilme, zor durumları ele alabilme becerisi ön plandadır,

• Son olarak, doğru ve etkili bir eylem planı devreye girer, iyileştirici eylem vardır.

İki arketip de acı çeken bir canlıya / sıkıntıda olan bir duruma aynı şeyi yapar. Anne, ağlayan bir çocuğun seviyesine inerek onun derdini anlamaya ve sakinleştirmeye çalışır. İtfaiyeci, yanan bir binada yangını söndürmek ve daha fazla zararı önlemek için harekete geçer. Zaten şefkat da budur, şefkat acıyı fark etmek, bu acıyı duyarlılıkla umursamak, sebeplerini anlamak ve ardından acıyı dindirmek için gerekli eyleme geçmektir.

Bazen bir çocuğun ağlamasıyla kalmak, bazen de bir yangının içinde doğru tekniklerle müdahale etmek zorlayıcı olabilir. Ancak her iki durumda da şefkat, hem duygusal hem de mantıksal bir yaklaşımla, acıyı azaltmaya ve çözüm üretmeye odaklanır.

Şefkatli Liderlik Nedir?

İş dünyası, rekabet, yüksek hedefler, yoğun tempo ve sürekli değişen dinamiklerle şekillenir. Bu zorlu ortam, yalnızca fiziksel değil, aynı zamanda duygusal ve zihinsel olarak da yorucudur. Paul Gilbert’ın itfaiyeci metaforunu iş yerlerine uyarlarsak, iş dünyası adeta sürekli irili ufaklı yangınların çıktığı bir alan gibidir. Krizler, acil çözüm gerektiren sorunlar ve ilişkilerde denge kurma zorunluluğu, hem çalışanlar hem de yöneticiler için büyük bir yük oluşturabilir.

Paul Gilbert’ın itfaiyeci metaforu gibi, iş yerinde şefkat, duygusal zeka ve stratejik düşünceyi birleştirir. İş dünyasının “yangınları” karşısında yalnızca insanlara destek sunmakla kalmaz, aynı zamanda etkili çözümler geliştirmeyi mümkün kılar.Bu noktada ben şefkatli liderliği çok anlamlı buluyorum.

Şefkatli liderlik, yalnızca sonuçlara odaklanan bir yönetim anlayışı değildir. İnsanların zorluklarını fark etmek, onlara destek olmak ve ihtiyaç duydukları yardımı sağlamak için bilinçli bir çaba içerir. Bir şefkatli lider, çalışanlarının, iş ortaklarının, müşterilerinin ve hatta içinde bulunduğu toplumun, ekosistemin ihtiyaçlarını anlamakla kalmaz, aynı zamanda onların başarısı ve refahı için gereken aksiyonları alır, kısa ve uzun vade ihtiyaçlara bilgelikle ve dengeyle yaklaşır.

Sonuç: Şefkat İnsancıl Bir Yaklaşım, Stratejik Bir Güçtür

Çalışma hayatımız heyecan verici, ilham verici olabilir ve hayatımıza anlam katabilir. Ancak ne yazık ki, iş hayatı aynı zamanda stresin ve mutsuzluğun bir kaynağı da olabilir. Son 10 yılda yapılan birçok araştırma, şefkatin – liderlik ve işyeri eğitimleri aracılığıyla – yalnızca stresi, ruh sağlığı sorunlarını ve mutsuzluğu azaltmakla kalmayıp, aynı zamanda insanların işlerine daha fazla bağlılık duymalarına ve genel olarak daha yüksek bir yaşam kalitesine sahip olmalarına yol açtığını göstermiştir.

18 yaş ile emeklilik arasında, hayatımızın yaklaşık %35’ini işte geçirdiğimiz tahmin edilmektedir. Şanslı olanlarımız, bu sürenin büyük bir kısmını bizi saygıyla karşılayan, nazik davranan ve destekleyici bir şekilde davranan bir organizasyonda ve iş arkadaşlarıyla geçirir. Ne yazık ki, bu durum herkes için geçerli değil. Birçok araştırma, iş yerlerinin duygusal ve fiziksel sağlık sorunlarının kaynağı olabileceğini ortaya koymaktadır.

Şefkatli liderlik, sadece insancıl bir yaklaşım değil, aynı zamanda stratejik bir yönetim tarzıdır. Paul Gilbert’ın metaforunda olduğu gibi, şefkatli lider, hem insan odaklı hem de sonuç odaklı bir denge kurar. Bu yaklaşım, iş yerlerinde güven, dayanıklılık ve uzun vadeli başarı yaratmanın anahtarıdır. Unutmayın, şefkatli bir lider, sadece krizleri yönetmekle kalmaz, aynı zamanda insanların potansiyelini ortaya çıkararak daha güçlü bir ekip ve daha sürdürülebilir bir organizasyon inşa eder.

Not: Bu yazıyı daha önce kurumsal alanda işbirliği yaptığım Franklin Covey Türkiye sayfasında yayınladık. Franklin Covey organizasyonlara pek çok alanda çözümler üreten bir eğitim organizasyonu. Belki bir gün iş yerinizde bir eğitimde karşılaşırız :)

Aposto Kıvılcım Kıran Söyleşisi

Her gün değişen gündem nedeniyle Türkiye’de sürekli stres altındayız. Çoğu zaman bir günde yaşadığımız travma, normalde uzun vadede atlatılması gereken olaylardan oluşuyor. Bu kadar stres ve yoğunlukla nasıl başa çıkabiliriz?

Bireysel iyilik hâli diye bir şey çok mümkün değil ya da şöyle ifade edelim, bireysel iyilik hâlimiz, içinde yaşadığımız toplumun hâlinden bağımsız değil. Arka planda olan bitenin bize muhakkak bir etkisi oluyor. Bunun en önemli sebeplerinden bir tanesi, yaşayan canlıların ihtiyaç duyduğu güvenlik hâli. Biz her şeyden önce güvende olmak isteriz. Havamızın, suyumuzun, barınma ihtiyacımızın, yemeğimizin karşılanmasını, canımızın koruması isteriz. Bu beynin derinlerinden gelen istek ve ihtiyaçtır. Düşünerek yaptığımız bir şey değildir.

Bütün yaşayan canlılar zarardan kaçınmak, hayatlarını devam ettirmek ister. Tabii ki Türkiye’de arka planda yaşanan olaylar nedeniyle hepimizin hayatta kalma ve güvenlik sensörleri çok hassas. Bazen bunu anlatmak için şu metaforu kullanıyorum: Eskiden arabalara takılan alarm yanından geçerken bile öterdi. Türkiye’de yaşama hâlini biraz ona benzetiyorum. Arka planda sürekli patlamalar, saldırılar, cinayetler oluyor; mantıkla açıklanamayan kararlar alınıyor; zaten ekonomiyle, kural ve kanunlarla alakalı belirsizlik olduğu için insanlar güvenlik hissini yaşayamıyorlar.

Sürekli bir yarım kalmışlık ya da eksiklik hissi oluşmuyor mu?

Evet. “Adil dünya inancı” teorisine göre eden bulur; her kötü hareketin bir sonucu vardır; iyi, ahlaklı, düzgün insanlar günün sonunda mutlu olur. Katiller, hırsızlar, uğursuzlar cezalandırılır; buna inanırız. Toplumsal hayat bu inançla devam eder. Toplumsal sözleşme nedir? Biz birarada yaşayacağız, birbirimize iyi bakacağız, antisosyal davranışlarda bulunan, sana bana zarar veren insanları uygun bir şekilde cezalandıracağız, toplumu ve yaşamı korumaya devam edeceğiz; kural budur. Çok uzun süredir Türkiye’de insanlar böyle hissetmiyorlar. Bireysel durumumuz ne olursa olsun iyi hissetmememiz normal. Bazen insanlar kendilerine bir fanus yaratıyorlar, onun içinde yaşamaya çalışıyorlar. O da her zaman çalışan bir sistem değil. Çünkü bu da dışarıdan bir etkiyle çok hızlı patlatılabilir.

Son yıllarda insanların en çok kaygı yaşamasına neden olan meselelerden biri bu değil mi? Eskiden apolitik olan, kendi işine bakan insanlara zarar gelmeyeceği inancı vardı ama öyle bir noktaya geldik ki sistemin getirdiği olumsuzluklardan kaçmak eskisi gibi mümkün görünmüyor. Kazalar, cinayetler, depremler, tartışmalı yargı süreçleri vs. her kesimi etkiler hâle geldi.

Güvenlik denilen şeyin güçlü olanla yan yana gelmek olduğunu düşünen bir kesim vardı. Eğitim sistemi kötüleşince tavır şuydu, “Parası neyse veririm, çocuğumu özel okula gönderirim.” Para vererek okulla ilgili beklentileri, yani eğitim kalitesini, güvenliği, hijyeni satın almaya çalışıyorlardı. Kapalı bir komünite yaratmaya çalışıyorlardı.

Geçenlerde Cihangir’de bir toplantı düzenledik, insanlar “Gelirken biraz stres yaşadık” dediler. Çünkü Taksim metrosu her toplumsal olayda kapatılıyor. Bugün bir yerden bir yere gitmek bile güvenlik açığı hissi yaşatıyor. Güvenli bir alan yaratmaya çalışırken kendini toplumdan tecrit ediyorsun. Kendi küçük güvenli dünyanda yaşarken başka gruplar daha tehlikeli bir hâle gelmeye başlıyor çünkü bir yandan iletişimin de kopuyor.

Başka bir sorun da şu, biz aslında bu kadar nerede ne olduğunu bilmeye programlı değiliz. Elimdeki telefonla Artvin’de ne oldu, Bartın’da ne oldu, İzmir’de ne oldu her dakika izliyorum. Dünyada Gazze’yi görüyorum. Bütün bunları bilmek benim için çok fazla. Çünkü bir şey de yapamıyorum. Fakat sürekli bir ajitasyon içinde yaşıyorum, güvenlik algım sarsıyor. O aradığım güvenliği hayatımı küçülterek de satın alamıyorum.

Kendimi güvende hissedebilmek için artık ağaç kovuğunda yaşar hâle gelmem gerekiyor ama biz grup içinde yaşamaya programlıyız. Dolayısıyla sağlıklı ve güvenli komünitelere ihtiyacımız var. Bu birarada kalma hâli, isteği elbette sürekli farklı grupların acılarını yarıştıran, ayrıştırıcı kutuplaştırıcı “bunlar, şunlar, onlar” diliyle de zedeleniyor.

Yas tutamıyoruz

Grand Kartal Oteli’nde 78 kişinin hayatını kaybetmesine neden olan yangının davası geçen haftaydı. Geçen hafta aynı zamanda 12 asker şehit oldu. Arka arkaya büyük travma yaratacak olaylar yaşıyoruz, kimi zaman yaşadıklarımızı da unutuyoruz. Bu yas hâliyle nasıl başa çıkılır?

Psikolojik sağlamlık ve iyi oluş hâlini çok anlatıyorum ben. “Türkiye, evlatlarına bir türlü huzur vermiyor” diyoruz ya, bir sunum hazırlarken geçen sene ne olduğunu hatırlamaya çalıştım. O kadar çok olay yaşamışız ki inanamadım. Ama yaşamışız. Bir keresinde Hollanda’ya gitmiştim, tomruklar yola saçılmış. Aynı haberi üç gün yayımladılar. O kadar algılayamadım ki her gün aynı olay tekrarlanıyor sandım.

Hazırladığım sunuma yerel seçimler, İstanbul Adliyesi saldırısı, Eylem Tok ve oğlu vakası diye başladım, Van kayyum krizi, hayvan katliamı, Zehra Kınık, teğmenler vakası, Narin Güran olayı, Yenidoğan skandalı, Ahmet Minguzzi, Grand Kartal yangını diye uzayıp gitti. Arkada dünyada da Filistin var, Trump’ın gelişi var, bir sürü farklı olay yaşanıyor. Bunların hepsi için üzülüyoruz, şaşırıyoruz. Türkiye’de sürekli sinir sistemimiz hopluyor, sonra sürekli nefes al, günlük hayata geri dön.

Bu zorluklarla başa çıkabilmek için bu yas süreçlerini çözümlenmesi, anlamlandırılması, suçluysa suçluların ceza alması, yeni düzenlemelerin yapılması toplumu sakinleştirir. Böylece kendi hayatlarına döner insanlar.

Grand Kartal Otel yangını bu anlamda önemli bir örnek mesela. Kimse sorumluluk almadı, herkes birbirini suçladı. Devlet insanları tatmin edecek bir açıklama yapamadı, bakan soruşturma açmadı. Herkesin yargıya güvensizliği var. Bunlar olduğu için insanlar isyan ve feveran hâlinde. Başka ülkelerde böyle olaylar olduğu zaman raporlar tutuluyor, önemler alınıyor, sorumlular cezalandırılıyor ve yasın tutulmasına bir alan açılıyor.

Biz bu olaylardan sonra adalet arayışı, öfke, korku, kaygı, hesap sorma duygu hâlinde bayağı uzun kalıyoruz. Halbuki böyle olaylardan sonra bireysel, toplumsal ritüeller olur, anma günleri yapılır. Bunlar yapıldıktan sonra kolektif travmamızın kolektif yasa dönüşmesi için alanlar, kanallar açılır toplumun içerisinde. Biz buraya gelemiyoruz. Yasın gerçekten de insanların ihtiyaçlarını giderecek şekilde tutulması mümkün olamıyor Türkiye’de.

Apolitiklik zarar veriyor

Sağlıklı bir hayat için en çok dile getirilen konuların başında stresi düzenlemek geliyor. Oysa biz sürekli bir olağanüstü hâlle yaşıyoruz, bu durumda “sağlıklı” olana yaklaşmak mümkün mü? Uyanır uyanmaz elimize telefon almak ve gündemi takip etmek pek çok insanın rutini.

Bu “hiperajitasyon” ya da “hipervijilans” diye bir durum yaratıyor hayatımızda. Bu nedir? Bizim temel davranışımız şudur, bir ev içinde bir yuva yaparız ve halka halka toplum ve mahalle içinde kendimizi güvende hissederiz. Güvende hissetmenin yolu da toplumsal sözleşmeler, kurallar, kanunlar, dünyanın belirli şekilde işleyeceğine dair inançtan geçer. Kendimizi bu toplumun bir parçası olarak görüp şöyle düşünürüz: “Bu topluma karşı ödevimi yerine getireceğim, toplum da bana karşı yükümlülüklerini yerine getirecek.”

Devlet mekanizması da bunun sağlayıcısı olur. Biz yetkimizi belirli sürelerde bu insanlara veriyoruz. 19 Mart süreciyle beraber, insanların ayağının altından devlet sözleşmesiyle ilgili halı çekilmiş oldu. Çünkü bugüne dek biz seçeceğiz, seçtiklerimiz bizi yönetecek fikri geçerliydi. Şimdi gündelik konuşmaların içine bile, “Arkada bilmediğimiz şeyler var” düşüncesi girmeye başladı. Komplo teorileri ortaya çıktı. “Bilmem kaç yıllık devlet aklı var, biz anlamayız, oyun içinde oyun var” denildi. Biz neden düz halk olarak oy verdiğimiz bu yapıların arka planda bizim anlayamadığımız şeyler yapıyor olmasını normalleştirip kabul edelim ki?

Şeffaf yönetime ilişkin beklenti tuzla buz oluyor. Distopik bir kültürün içinde yaşamaya başlıyoruz. Elin kolun bağlı, hiçbir kontrol mekanizması olmadan, bizim dışımızda yapılan şeylerin bize etkisini oturup bekliyoruz. Bunların hepsi güvenlikle alakalı. Güvenlik hissinin sağlam şekilde bozulması zaten travma yaratır. Travma, kendini koruyamama, olanlarla baş edememe, olan bitene tepki verememe hâlidir. Dışarı çıksam şimdi, birisi bana saldırsa ben onunla dövüşebilsem ya da biri beni korusa ben “Şükür, olması gereken oldu” derim. Eğer ben kendimi koruyamadıysam, kaçamadıysam büyük bir sıkıntı yaşamış olurum.

Biz şu an “Başımıza her an bir şey gelecek” hissiyle ve “Bir sonraki kim, başka ne olabilir?” soruları arasında yaşıyoruz. Bu da artık toplumsal sözleşmenin bozulduğunu ve onun yerine artık anlamadığımız başka kuralların geldiğini gösteriyor. Kural kitabı yok şu anda.

Çatışma, gerginlik ve inkar toplumun temel özellikleri hâline geldi. Bir grup hukuksuzluk var diyor, bir grup hukuksuzluk yok diyor. Bu çatışma ortamı içinde bir diyalog ortamı gelişebilir mi? Herkes bağırırken kim kimi duyacak?

Diyalogla ilgili problemi olan bir toplumuz. Bu olayların dışında da var bu sorunumuz. Bir kere akılcı değil, duygusal, çabuk yükselen, dürtüleri daha yüksek bir toplumuz. Çocuksu bir toplum olarak niteler psikiyatrlar. Siyasetçilere, bize hizmet etmesi gereken insanlar olarak değil, tâbi olduğumuz ebeveynler gibi bakarız. Kendi eşitimiz, seçtiğimiz ve bize hizmet etmesi gereken insanlar olarak görmeyiz. Reis, başkan gibi isimler takarız ve karizmatik liderlere bağlı kalırız. Bunu koyalım cebe.

Diyalog becerimiz çok zayıf, bunun tarihsel sebepleri de var. Şu andaki nedeni korku ve güvensizlik kültürü. Biz ve onlar ayrımı, güçlü olanlar, güçsüz olanlar ayrımı çok uzun süredir devam ediyor. Aşırı güçlenip diğerlerini ezmek gibi bir refleks de var. Farklı farklı mizaçlara göre kimisi yandaş diye niteleniyor, kimisi hiçbir şeye karışmamaya çalışıyor, kimi eyleme geçmek istiyor, öbürü sağduyuyla yaklaşmak istiyor. Sağduyuyla hareket edebilmemiz için rol modelleri görmemiz lazım. Rol modeli olacak insanlar da kendi kabuğuna çekiliyor. Apolitikliğin zarar verici hâle gelmesinin nedeni bu. Çünkü rol modele ihtiyacımız var.

Dolayısıyla bizim diyalog ortamımız zaten bozuk, tepedekiler yeterince iyi model olmuyorlar ya da olumsuz model oluyorlar. O yüzden kutuplaştırıcı dilin ne kadar zararlı olduğunu söylüyoruz. Mesela Adalet Bakanı Yılmaz Tunç “Ak Gençlik çok iyidir” dedi. Yalnız bir partinin gençlik kollarını övmek, geride kalan gençlerin kendini öteki hissetmesine, adalete güvenememesine yol açar.

Gençler sistemi döndürmek istemiyor

Gençler demişken, bu gerginlik ve çatışma ortamından gençler ve çocuklar nasıl etkileniyor?

Gençler başka yönetim görmediler. Bizim zamanımızda açık oturumlar olurdu televizyonda. Farklı siyasi görüşlerden insanlar yüz yüze otururlardı. Bugün böyle bir ortam yok. Yöneticiler yüksek sesle, kürsülerden, miting alanlarından sesleniyor. Siyasetçilerin biraraya gelişleri her seferinde bir olay oluyor. Cenazelerde, anmalarda, bayramlarda sürekli birbirlerini görmezden geliyorlar. Öyle bir hâl aldı ki bu, gençler artık “Demek ki ötekiyle bağ kurmak yanlış galiba” diye düşünmeye başladı.

Türkiye son yıllarda çok daha fazla içine kapandı. Dış dünyayla bağlantımızı koparan bir söylem içinde yaşıyoruz, o yüzden gençler bir karmaşa yaşıyorlar. “Almanya bizi kıskanıyor” deniliyor, Almanya’dan vize alamaz hâldeyiz. Bu çelişkiler kafa karışıklığı yaratıyor. Öte yandan da dünyaya açılmış durumdayız. Çok ikircikli ve zor bir durum.

Biz çocukken Avrupa’da Amerika’da ne olduğunun farkında değildik. Şu anda burada olanların da, dünyada olanların farkındayız. Bu tezat ve imkansızlık öfkeyi artırıyor. Jenerasyonlar arasında her zaman kopukluk olur ama şu anda o ayrım iyice ayyuka çıkmış durumda. Dolayısıyla da gençlerin ve çocukların hayatları da belki ilk defa bu kadar etkileniyor. Eğitim sistemi tamamen değişti, rekabet çok arttı. Bu jenerasyonun güvenceleri azaldı. Toplumu devam ettirecek istekleri de azaldı.

Çoğu genç evinden çıkamıyor, evlenmek istemiyor, iş bulamıyorlar, çocuklarını nereye okula göndereceklerini bilemiyorlar. Bunların hepsi ekonomiye ve sisteme duyulan güvensizlikten kaynaklanıyor. Toplumun sermayesi genç nüfusudur. Genç nüfusa güvenir her toplum. Alttan gelenin çarkı döndürmeye devam ettirmesi beklenir ama alttan gelen sistemi döndürmeye isteksiz şu anda. Güvenlik ve umut, iyimserlik olmadan, insan türü de devam etmek konusunda isteksiz olur zaten. Haz, canlılık, umut olmazsa neden yaşasın ki? Kendini sistemini koruma moduna alır, minimal yaşar.

Sakinlik pek çoğumuzun aradığı, ihtiyaç duyduğu bir şey. Bu yoğun gündem içinde nasıl kendimizi sakin tutabiliriz?

Durumu kötü bir şekilde anlattık ama dünyada sıkıntı yaşayan ilk nesil biz değiliz. Tarih savaşlarla, kötü yöneticilerle, hırslı insanlarla dolu. “Nasıl düzeliriz” sorusuna verilecek cevabın bir mikro, bir makro ölçeği var. Büyük travmatik şeyler olduğunda ve psikologlar “Sakinleşin” dediğinde insanlar “Biz sakinleşmek, normalleşmek istemiyoruz” diye tepki gösterir. Aslında demek istediğimiz de bu değildir. Aşırı yükselmiş bir sinir sistemi, hayatı devam ettirmeyi engeller. Bireysel ölçekte kendimizi regüle etmek, duygularımızı yön gösterici olarak belirleyip o yönde eyleme geçmek gerekir.

Tabii ki kötü şeyler için üzülme demek değildir bu. Sempatik aksiyona girmekle empati arasındaki farkı anlamamız gerekiyor. Empati bir başkasının başına gelen kötü şeyi anlayıp, ona yardım için istek duymaktır. Sempatik aksiyon ise, kuş gibi çırpınmaktır. Toplumsal yaşamın kurallarından biri de birinin başına gelen şeye yardım etmek, el uzatmaktır. Güçlü olan alan tutar. İyi olan kötü olanların elinden tutar.

Değişim için hareket gerekir

Günlük hayatını devam ettirenler de büyük tepki çekiyor bir yandan.

Ne yapalım? Alternatifimiz ne? Günlük hayatı devam ettirmek, olan biteni önemsememek değil ki. Sabah işe gideceksin, sonra gerekirse akşam eyleme katılacaksın; bağış yapacaksın, boykot yapacaksın. Hiçbir şey yapmamak ve günlük hayatına olduğu gibi devam etmekle deliler gibi kendini yerlere atmak arasında yapılabilecek bir sürü şey var.

Biz yaşananları siyah ya da beyaz diye algılıyoruz. “Herkesin sokaklara dökülmesi lazım” deniliyor ya, belki bu da bir noktada gerekebilir ama bu nihayetinde örgütlü bir mücadele, öyle değil mi? Onun için siyasilere baskı kuruyoruz.

Ben sokakta örgütlü mücadele görmüyorum. Tabii burada şunun da etkisi var, 80’li yıllardan itibaren devlet dediğimiz sistem, sistematik olarak sokakla bağımızı kesmek için elinden gelen her şeyi yaptı. Sokak aslında halklara helal olan bir yerdir ama 80’li yıllardan itibaren o kanal çalışmasın diye sokakta olmak marjinalleştirildi. Her türlü yürüyüş, her türlü eylem, her türlü hak talebi sürekli terörizm, marjinalleşme, vandallık suçlamalarıyla karşılandı. Halbuki öyle değil, hak talebi sokakta yapılır. Hangi muktedir sokakta bir eylem olmadan harekete geçer ki?

Sokaktaki eylemi de örgütleyecek bir yapı gerekiyor. Şu anda yapılmaya çalışılan da bu. Çok otoriter bir rejimle karşı karşıyayız, bunu aşabilmek için de haneleri sağlam tutacağız, mentalleri sağlam tutacağız, ses çıkaracağız.

Günlük hayatı devam ettirmenin çok hassas bir dengesi vardır. Bir taraftan yeterince sağlam olabilmek için günlük hayatın rutinini devam ettirmek gerekir ama bir yandan da günlük hayatın rutini insanı yutar. Dolayısıyla da buralarda yutulmamak için “Benim değerlerim ne? Ben nasıl bir toplumda yaşamak istiyorum? Ben hangi hareketimle nasıl bir toplumun inşasına katkıda bulunuyorum ya da baltalıyorum?” diye düşünmek gerekir. Şu anda Türkiye böyle bir yol ayrımında. Toplumun her kesiminin takkeyi önüne koyup bir düşünmesi gerekiyor.

Bütün bunlarla sağlıklı bir şekilde başa çıkabilir miyiz?

Çıkabiliriz tabii. İnsan psikolojisi etkilenir ama bir taraftan da sağlam çözümler üretebilen bir türüz. Bu dünyayı, bu sistemi, bu devlet mekanizmasını, müziği, şiiri de biz yarattık. Bunun içinden çıkmak için değerlerimizi gözden geçirmemiz, nasıl bir toplumda yaşamak istediğimize, nasıl bir hayatı inşa etmek istediğimize dair düşünmemiz, buna odaklanmamız gerekir. Apolitik olmak en kötü seçenek. Onun dışında ne taraf olursa olsun bir tarafta politik olmak senin istediğin hayatı dizayn etme gücüdür.

Peki bu aralar siyasi gündem terapi odasına ne kadar yansıyor ya da yansıyor mu?

Yansıyor tabii. Tabii danışanın da getirmesi gerekiyor. Biz kontrol ediyoruz “Nasılsınız?” diyerek. Bazı danışanların gündemi olmuyor, bazılarının oluyor. Bir alan açmak gerekir buna. Ama şunu görüyoruz, Türkiye’de çoğu insanın hayata dair bir paniği, bir güvensizliği, bir kaygı hâli var. Farklı farklı kültürlerde yaşayan insanların da elbette kaygısı, depresyonu olabilir ama Türkiye’de insanlar çok iyi durumda değil.

Dünyada herkes koşuyor ama biz dik bir yokuşta koşmaya çalışıyoruz. Bunun hem fiziksel hem duygusal bedeli var. Stres bir yere kadar olumludur, güçtür ama bir yerden sonra insanı gerçekten de hem fiziksel hem duygusal olarak hasta eder. Dolayısıyla da bir parça zorluk, bir parça zorlanma hayatın kendi içinde normaldir ama Türkiye’de insanlar şu anda bir stres testine maruz kalıyor gibi. Radyasyonlu ortamda yaşayabilen hamamböceğine döndük, bu da gerçekten reva değil.

Patlamaya hazır bomba gibiyiz

Peki bu kadar gergin bir dönemin sonunda ne olur? Bu dönemin arkasından nasıl bir rahatlama yaşanır?

Böyle zorlanma durumlarından sonra eğer toplumun uzlaşacağı bir çözüm bulunursa “onarıcı dönem” dediğimiz süreç başlar. İnsanlar daha umutlu, daha istekli, daha katılımcı olurlar. Ama bunun böyle olabilmesi için farklı kesimlerden insanların uzlaşması gerekiyor. Dönemler illaki geçer ama sonrasında beraber yaşama kültürümüze ne olacak? Hangi şartlarda yaşanacak? Rövanşist, birbirini hırpalayıcı, intikam alıcı bir yaklaşım hiçbir zaman iyilik getirmez. Bunun sonunda zarar görülür.

Gerginliğin bu kadar yükselmesinin bedelini tarihte de ödedik.

Oldukça tehlikeli. Patlamaya hazır bir bomba gibi üzerinde oturuyoruz ve patlamaya hazır bir bombayız.

Türkiye bir insan olsa psikolojisini nasıl tanımlardınız?

Şu an durumumuz tam travma sonrası stres bozukluğu. Algısı bozulmuş, tehlike algısı artmış, travma sonrası stres bozukluğu içinde bazen çökkün, bazen aşırı ajite hisseden bir hâldeyiz. Akıllı yetişkinler gibi değil, küçük çocuk refleksiyle hareket ediyoruz. Kendimiz için daha akılcı ve pragmatik düşünebilmemiz gerekiyor.

Biraz şefkate de ihtiyacımız var değil mi?

Şefkat aslında acıya karşı bir duyarlılık ve onu gidermek için eyleme geçmektir. Eylem yoksa şefkat de yoktur. Herkesin acısını görmek ve ona uygun eylemleri yapmaktır. Toplumsal anlamda şefkat nasıl olur? Kurallar, kanunlar, sistemler, demokrasi, hak, hukuk, adalet dediğimiz şeylerle olur. Şefkate ihtiyacı olan bir toplumun herkesin acı çektiğini anlaması ve herkes için kabul edilebilir eylemlere geçmesi gerekir.

Bu durum zaman zaman öyle tuhaf bir noktaya geliyor ki, birkaç yıl önce bir paylaşıma denk gelmiştim: “Annelerin, hayvan annelerinin, anne olamamışların, anne olmayı seçmemişlerin Anneler Günü kutlu olsun…” Liste o kadar genişletilmişti ki altına biri haklı bir şekilde şöyle yazmıştı: “Kadın zaten anne olmayı seçmemiş; hâlâ Anneler Günü’nü kutluyorsunuz. Bir salın bu insanları.”

Yani toplumsal baskı öyle bir hale geliyor ki, neredeyse kimseyi incitmemek adına kavramın kendisi anlamını yitiriyor. Kapsayıcılık çabası büyüdükçe günün içeriği bulanıklaşıyor ve aslında kimse tam olarak rahat edemiyor.

Benim en temelde karşı durduğum nokta da bu: Anneler Günü, duygusal yoğunluğu çok yüksek bir gün. İnsanların kişisel tarihleriyle, travmalarıyla, eksikleriyle, yaslarıyla doğrudan temas eden bir alan. O nedenle her yıl tekrarlandığında aynı duygusal ağırlık yeniden ortaya çıkıyor.

Annelik gibi zaten başlı başına karmaşık, sorumluluğu büyük ve duygusal olarak çok katmanlı bir deneyimin üzerine, böyle sembolik bir günün getirdiği toplumsal baskı eklendiğinde, bu günün gerçekten neyi kutladığı ve kimin için kutlandığı iyice tartışmalı hale geliyor.

İçerde İnşaat Var! Anneler gününün dayanılmaz ağırlığını konuştuk. Bölümün tamamı burda:

Çocuğu bir birey olarak görmek yerine, bizi onaylaması gereken bir ayna gibi konumlandırmış oluyoruz. Sanki bir varlık yaratıyoruz ve o varlık sürekli bize “dünyanın en güzel annesisin” demek zorundaymış gibi. Bu, insani bir arzudan tamamen uzak değil; hepimizin içinde, yaptığı fedakârlıkların görülmesini isteyen bir yan var. Fakat burada ortaya çıkan ahlaki ikilem, çocuğun özgürlüğü ve öznelik hakkı ile ilgili.

Bir kişinin dünyaya getirdiği varlıktan koşulsuz onay ve minnet beklemesi, annelik deneyimini karşılıklı bir ilişki olmaktan çıkarıp tek yönlü bir ihtiyaç karşılamaya dönüştürüyor. Oysa çocuk, annesinin narsistik ihtiyaçlarını doyurmak için değil, kendi hayatını kurmak için var. Minnet duyması için baskılandığında, sevgi doğal bir şekilde akmak yerine, zorunluluk ve suçluluk duygusuna dönüşüyor.

Bu nedenle anneliği idealize eden söylemler kadar, annelik üzerinden sürekli minnet bekleyen yapılar da problem yaratıyor. Çocuğun teşekkür etmesi güzel bir şeydir, ama bunu zorunlu kılmak ilişkideki dengeyi bozar. Minnet, talep edildiğinde değil, ilişkide güven ve saygı olduğunda kendiliğinden ortaya çıkar.

İçerde İnşaat Var! Anneler gününü, nasıl ortaya çıktığını, düşüncelerimizi konuştuk. Bölümün tamamı burada:

Firdevs’in kendi hayatına baktığımızda da yanlış bir evlilik yaptığını düşündüğünü, statü ve güç açısından kendini hep daha fazlasına layık gördüğünü görüyoruz. Cazibesiyle tanınan, eşini aldatan, ilişkilerini merkeze alan bir kadın olarak çiziliyor. Bu nedenle çocuklarını merkeze koymayan, onların ihtiyaçlarını ikinci plana atan bir anne figürü ortaya çıkıyor. Bu da kaçınılmaz olarak çatışmalarla dolu bir ev içi dinamik yaratıyor.

Bu koşullar altında büyüyen Bihter’in annesini “iyi” ve “kötü” diye bölerek algılaması, anneden beklediği bakım ve duygusal güveni alamamış olması oldukça olası. Çocuğun temel bakım vereninden gördüğü tutarsızlık, mesafe ve kırıcı davranışlar; bir yandan idealize etme, bir yandan yoğun öfke duyma hâlini tetikleyebilir. Bunun üzerine Bihter’in kendi mizacına bağlı hassasiyetler de eklendiğinde, borderline kişilik örgütlenmesine benzeyen tepkiler geliştirmesi şaşırtıcı değildir.

Bihter’in duygusal dalgalanmaları, değersizlik hissi, yoğun idealizasyon devalüasyon döngüleri, ilişkilere aşırı yatırım yapma eğilimi ve terk edilme korkusu, böyle bir aile sistemi içinde anlam kazanır. Annesiyle olan çatışma, yalnızca yetişkinlikteki davranışlarının arka planını değil, aynı zamanda romantik ilişkilerdeki kırılganlığını da belirleyen temel bir unsur hâline gelir.

İçerde İnşaat Var! Aşk-ı Memnu dizisinden Bihter’i konuşuyoruz. Bölümün tamamı burada:

Romanda Bihter’in evliliği, dönemin toplumsal statü ve ekonomik güvence arayışıyla çok daha doğrudan ilişkilidir. Ailenin yaşadığı ekonomik zorluklar, sınıfsal baskılar ve toplumsal beklentiler onun kararlarını belirleyen temel unsurlardır. Kadınların seçeneklerinin son derece sınırlı olduğu bir dönemde, evlilik çoğu zaman bir tercih değil, bir zorunluluk gibi işliyordu.

Dizide ise Bihter’in hikâyesi başka bir eksene kaydırılır. Ekonomik sıkıntılar hâlâ vardır ama roman kadar güçlü bir itici güç değildir. Dizinin odağı daha çok Bihter’in annesiyle olan çatışması, babasıyla ilişkisi, ev içindeki duygusal ihtiyaçları ve çocukluk döneminden taşıdığı kırılmalar üzerindedir. Yani dizide Bihter’in evliliğini anlamak için ekonomik açıklamalardan çok, aile içi dinamiklere ve psikolojik arka plana bakmak gerekir.

Bu nedenle diziyi izlerken seyircinin bakışı ister istemez Firdevs ile olan gerilimlere ve Bihter’in aile sistemi içindeki yerine doğru kayar. Romanda toplumsal bağlam ve ekonomik zorunluluklar belirleyici iken, dizide bireysel psikoloji ve aile ilişkileri ön plana geçer. Böyle olunca da iki farklı anlatıda karşımıza çıkan Bihter, aynı ismi taşısa bile farklı nedenlerle hareket eden iki ayrı karakter gibi görünür.

Sonuç olarak, dizideki Bihter’i anlamaya çalışırken romanın mantığıyla yorum yapmak çoğu zaman yanıltıcı olabilir. Her bir anlatının kendi bağlamı içinde Bihter’in seçimleri aslında oldukça tutarlıdır; sadece yönünü belirleyen etkenler değişmiştir.

İçerde İnşaat Var! Hem dizi hem kitap Bihter’i hakkında konuştuk. Bölümün devamı burada:

Fakat bu, herkes için geçerli bir gelişim hattı değildir.

Bazı gençler kim olduğuna dair belirgin bir farkındalık yaşarken, bazıları kimlik ve meslek seçim süreçlerinde çok daha açık uçlu ve esnek bir gelişim gösterir. Türkiye’deki yükseköğretim sınav sisteminin baskısı ve yönlendiriciliği de bu süreci etkileyen önemli bir değişkendir.

Sonuç olarak, kim olduğumuzu ve ne istediğimizi bulmak bazen erken olur, bazen geç ve bilmeliyiz ki geç hiçbir zaman tam olarak geç değildir.

İçerde İnşaat var! Meslek edinme üzerine konuşuyoruz. Bölümün tamamı burada:

Ben de ona şöyle söyledim: “Bunu yapabilmek için anlattığın şeyin anlamlı olduğuna dair bir inancın olması lazım.” O anda arkadaşımın verdiği yanıt beni çok düşündürdü. “Benim hiç böyle bir inancım yok. Ben sadece anlık paraya bakarım. Bir de güzel giyinip sahneye çıkmaya bakarım,” dedi.

Aslında bu, dışarıdan bakıldığında olumsuz gibi algılanabilecek bir cevap ama hiç de öyle değil. Çünkü bu kişi değerlerinin ne olduğunu çok iyi biliyor. Hangi koşullarda motive olduğunu, neye önem verdiğini, neyi sevdiğini açıkça görebiliyor.

Burada mesele “para için yapıyor”, “kendini önemli hissetmek için sahneye çıkıyor” gibi yargılar değil. Hiçbiri kötü değil. Önemli olan, bir insanın kendi değerlerini, kendi motivasyon kaynaklarını bilmesi. Onu harekete geçiren şeyin ne olduğunu anlaması.

Çünkü anlam duygusu herkes için aynı yerden beslenmiyor. Kimisi katkıdan, kimisi tüketiciyle iletişim kurmaktan, kimisi üretmekten, kimisi de tamamen maddi güvence ve profesyonel görünümden güç alıyor. Ve tüm bunlar geçerli, anlaşılır, insani motivasyonlar.

Asıl önemli olan, neyi neden yaptığını bilmek ve buna göre bir çalışma biçimi kurabilmek.

İçerde İnşaat Var! Motivasyonun kişiden kişiye nasıl değiştiğini konuşuyoruz. Bölümün tamamı burada:

“Ne oldu da bitti?”

“Ben nerede yanlış yaptım?”

“Niye böyle koptuk?”

Arkadaşlıklar söz konusu olduğunda, çoğumuzun taşıdığı görünmez ama güçlü bir beklenti var:

Sanki hâlâ 13 yaşında gibi, hayat boyu yanımızda olacak bir “best friend”e sahip olmamız gerektiğini sanıyoruz. Hep omuz omuza, hep kol kola, hep aynı frekansta kalacağımıza inanıyoruz.

Oysa yetişkinlikte ilişkiler değişir, insanlar değişir, sınırlar karışır, beklentiler çatışır. Kaynaşmalar, uzaklaşmalar, yanlış anlamalar, farklılaşan hayatlar… Ve bütün bunların içinde şunu fark ederiz:

Arkadaşlık da tıpkı tüm yakın ilişkiler gibi hem çok besleyici hem de çok incitici olabilir.

Çünkü arkadaşlık dediğimiz bağ, düşündüğümüzden çok daha fazla duygusal yatırım gerektirir.

Bazı dostluklar, romantik ayrılıklardan hiçbir farkı olmayan bir yaz süreci bırakır geride.

Evet, bazen bir arkadaşlık ilişkisi de bitmesi gereken bir ilişki olabilir.

Ama biz “Arkadaşlık başlamışsa bitmez”, “Gerçek dost seni bırakmaz”, “Arkadaş dediğin hep yanında olur” gibi katı inançlarla büyüdüğümüz için, bu bitişler kalbimize normalden çok daha fazla dokunur.

İçerde İnşaat Var! Her türlü ilişkinin derin yaralar bırakabileceğinden bahsediyoruz. Bölümün tamamı burada:

Bir çocuk düştüğünde ona sarılmak, “canın acıdı, farkındayım” demek kuşkusuz şefkattir. Fakat aynı çocuk aynı yerden defalarca düşüyorsa, ona yalnızca acısına eşlik etmek değil, neden düştüğünü konuşmak, belki sınır koymak, bazen yönlendirmek de şefkattir.

Gerçek şefkat, acının varlığını inkâr etmez; ama yanlış giden yerde kör kalmayı da kabul etmez.

Sıkça karıştırdığımız nokta tam olarak burası:

Birine iyi davranmak, her yaptığına göz yummak değildir. Bir insan hata yaptığında “yanlış yaptın” diyebilmek, kırmadan ama net bir şekilde sınır koyabilmek de sevginin bir parçasıdır.

Çünkü şefkat sadece yarayı sarmak değildir; bazen yaranın neden tekrar açıldığını da konuşmaktır.

Ve evet, en zor insanlar için bile şefkat duyabiliriz. Ancak bu, onların yanlışlarını yol olarak görmemiz gerektiği anlamına gelmez. Dinlemek kadar sınırlamak da ilişkileri daha gerçek, daha sağlam, daha şefkatli yapar.

İçerde İnşaat Var! Radikal şefkat hakkında konuştuk. Bölümün tamamı burada:

Romantik hikayeleri ele alalım. Mesela toplum bize “o biri”ni bulmamızı, sonsuz mutluluğu onunla yaşamamızı öğütler. Fakat çoğumuz bu hikayenin böyle işlemediğini erken yaşlarda keşfederiz. İlişkiler biter. Ve her ayrılık aslında bir bağlanma krizi dir. Ayrılık, sadece bir ilişkinin sonu değil; aynı zamanda bir kimlik sarsıntısı, nörobiyolojik bir yoksunluk ve duygusal bir yas sürecidir. İşte her ayrılık böyle yoğun bir süreçtir ve her ayrılık da bir yeniden inşa sürecidir. İçerde İnşaat Var!’ın bu bölümünde ayrılığın her hali üzerine sohbet ettik.

Ülkemiz evlatlarına huzur vermemekle ünlü olduğu için, "Biz bu ayı ne ara yaşadık da bitirdik?" düşünceleri ile oluşan hafıza boşlukları hiçbirimiz için yeni değil ne yazık ki…. Hepimiz zamanın elinizden kayıp gittiği, bir şeyler yaşandığı ama anlam veremediğiniz bir hız ve bulanıklık haline kolayca giriyoruz... Bu yıpratıcı ve kronik stres, zihinsel ve duygusal hız, ne yazık ki çoğu zaman fark edemediğimiz bir tükenmişlik boşluğu bırakıyor.

Ben de bu bahar ve yaz döneminde hem kendim hem de sizin için yeniden merkezlenmek, yavaşlamak ve iyi yaşam becerileri için psikoeğitimlerimizi hatırlatmak istiyorum.

Mindfulness Temelli Bilişsel Terapi (MBCT)

MBCT programı Oxford Üniversitesi bünyesinde geliştirilmiş bir grup programıdır. MBCT özellikle tekrarlayan negatif düşüncelerin azaltılması, zihnin içinden çıkamama, kendi düşünceleri ile olumsuz anlamda çok meşgul olma, genel olarak kaygılı ruh hali ve depresif ruh halini önleyici bir program olarak tasarlanmıştır. Kendine iyi bakma becerileri kazanma ve zihinsel esneklik kazanmak için kulanılan bir psikoeğitim programıdır.

Yeni grubumuz 26 Mayıs Pazartesi günü başlıyor. Daha fazla bilgi için buraya bakabilirsiniz.

Yaşayan Beden Uyanan Zihin

Mart ayında ilkini tamamladığımız Somatik Psikoloji ve Hareket - Yaşayan Beden Uyanan Zihin programını 18 Haziran tarihinde tekrar açıyoruz.

​Yaşayan Beden - Uyanan Zihin, nörobilim, somatik psikoloji, mindfulness ve şefkat temelli yaklaşımlardan beslenen, beden farkındalığını artırarak duygusal dayanıklılığı güçlendirmeyi, sinir sistemini regüle etmeyi ve hareketin iyileştirici gücünü keşfetmeyi amaçlayan 6 haftalık bütüncül bir program. Bu programda, somatik psikoloji, polivagal teori ve duygu düzenleme mekanizmaları, mindfulness ve şefkat odaklı terapiler üzerine hem teorik hem de pratik çalışmalar travma bilgili bir şekilde iç içe ilerliyor. Beden ve hareketi de önemli bir regülasyon aracı olarak kullandığımız bu eğitimde amacımız bedene daha çok kullanarak zihinle entegrasyonu arttırmak.

Bu programda hem bilim, hem dışavurumcı hareket hem de oyun ve sanatı beraber kullanıyoruz.

​Daha fazla bilgi için buraya bakabilirsiniz.

Yazlık Şefkat Seminerleri

Yaz dönemi için kolay takip edilebilecek, bizi yormayacak ama içeriği de zengin online bir Şefkat Seminerleri formatı hazırladım 🍍 Üç seminerin de kaydı alınacak ve sonra erişebileceksiniz.

Kanıta dayalı bilimsel bir psikoterapi yöntemi olan Şefkat Odaklı Terapi yönteminin gruba uyarlanmış psikoeğitim versiyonunu yeniden düzenlediğim bu seminer dizisinde 3 seminerin konuları şöyle:

☀️ 🍍 Şefkatin Temelleri - 28 Haziran 2025

☀️ 🍍 İlişkilerde Şefkat - 12 Temmuz 2025

☀️ 🍍 Toplum ve Şefkat: Radikal Şefkat - 17 Temmuz 2025

​Daha fazla bilgi için buraya bakabilirsiniz.

Görüşmek üzere… İyi olun.

Şefkat bir duygu değil, dikkat, duygu, düşünce, duyum, empati, motivasyon ve eylem içeren bütünlüklü bir süreçtir. Ama bazen bu süreci işler hale getirmek çok zordur. Çünkü şefkat yalnızca sevilesi olana değil, bize en uzak olana da yöneltmek cesaret ve sorumluluk ister. Ayrıca bu süreç içinde pek çok bireysel savunma mekanizması da devreye girer.

İçerde İnşaat Var!’ın bu bölümünde şefkatin tanımından, budist şefkat kavramlarına ve toplumsal konulara uzanan şefkatli eylem üzerine sohbet ettik.

Anna’nın annesi Ann, savaş, sağlık ve kıtlık gibi nedenlerle 13 çocuğundan yalnızca 4’ünü yaşatabilmişti. Yaşadığı bu trajedi, onu anne-çocuk sağlığı konusunda toplumsal çalışmalar yapmaya da yöneltmişti.

Yani bugün kutladığımız Anneler Günü’nün başlangıcı aslında emek, trajedi ve yasa dayanıyor. Ann adlı bir kadının yaşatamadığı çocuklarının yası, hiç çocuğu olmamış kızı Anna’ya miras kalmıştı.

Bugünse bu anlam, tüketim kültürünün ve "mükemmel annelik" mitinin gölgesinde kaybolmuş durumda.

İşin ilginç yanı, Anna Jarvis hayatının büyük bir bölümünü, kendi yarattığı bu günün ticarileşmesinden duyduğu mutsuzluk nedeniyle çiçek ve kart şirketlerine dava açarak geçirmişti.

Günümüzde de Anneler Günü, çiçek kampanyaları, mutfak robotu indirimleri ve altın kolye sepetleriyle hatırlanıyor. Ancak bu gün bu hali ile, kadınların annelik yolculuklarının çeşitliliğini, zorluklarını, seçimlerini ve kayıplarını anlatmaya çok uzak. "Anne olamadım", "anne olmayı seçmedim", "annemi kaybettim", "hiç annem olmadı" diyen kişilerin bu günün dışında kalışı, çoğu insan için bir duygusal bir yüke dönüşüyor, kutlamak da bir ahlaki ikilem gibi hissediliyor.

İçerde İnşaat Var!’ın bu bölümünde anneliğin yüklerini, emeğini, yasını, bu günün ağırlığını konuştuk.