Piemonte
  | |
| Amministrazzjoni | |
|---|---|
| Pajjiż |
 Italja |
| Kapital | Turin |
| Muniċipalitajiet | 1,206 |
| President | Alberto Cirio |
| Demografija | |
| Popolazzjoni | 4,255,702 abitant (2025) |
| Densità | 168 abitant/km2 |
| Ġeografija | |
| Żona | 2,540,200 ettaru = 25,402 km2 |
| Mappa | |
 | |
| Websajt | https://www.regione.piemonte.it/web/ |
Piemonte (ippronunzjata /pje.mɔ̃/ bit Mudell:En langue /pjeˈmonte/, bil- Piedmontese : Piemonte /pjeˈmʊŋt/, f’Wied Aosta Il-Piemonte /pje.mʊŋ/ majjistral tal-Italja . Il-Piemonte jieħu ismu mill-post ġeografiku tiegħu, f'riġlejn il-muntanji (l- Alpi ).[1] Hija maqsuma mix- Xmara Po, u l-belt kapitali tagħha hija Turin . Il-Piemonte tmiss mar-reġjuni Taljani ta' Valle d'Aosta, il-Lombardija, il-Liguria u l-Emilia-Romagna, il- cantons Żvizzeri ta' Valais u Ticino u r- reġjuni Franċiżi ta' Auvergne-Rhône-Alpes u Provence-Alpes-Côte d'Azur.[2]
Ġeografija
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Piemonte huwa parti mill-Wied tal-Po, reġjun naturali li jinkludi l-Lombardija, il-Veneto, l-Emilia-Romagna, u t-Trentino-Alto Adige. Jinkludi l-provinċji ta' Biella, Asti, Alessandria, Novara, Cuneo, Turin, Vercelli, u Verbano-Cusio-Ossola.
Il-Piemonte huwa mdawwar fuq tliet naħat mill-Alpi, inkluż Monte Viso, li f'riġlejn tiegħu toriġina x-Xmara Po, u Monte Rosa. Il-ġeografija tal-Piemonte hija kkaratterizzata minn terren predominantement muntanjuż (43.3%), iżda tinkludi wkoll żoni estensivi ta' għoljiet (30.3%) u pjanuri (26.4%). Il-Piemonte huwa t-tieni l-akbar reġjun fl-Italja, wara Sqallija, mill-għoxrin reġjun tal-pajjiż. It-territorju tiegħu essenzjalment ikopri l-parti ta' fuq tal-baċir tax-Xmara Po, li toriġina fil-punent tar-reġjun u hija l-aktar xmara importanti tal-Italja. Il-Po jiġbor l-ilma mix-xmajjar fi ħdan is-semiċirku ta' muntanji (l-Alpi u l-Appennini) li jdawwar tliet naħat tal-Piemonte. Il-Piemonte minn dejjem kien reġjun għani tal-Italja, il-benniena tal-industrija Taljana (FCA, Iveco, Lancia, Alfa Romeo), meta mqabbel man-nofsinhar tal-pajjiż (Puglia, Sqallija). Il-Piemonte jinkludi żewġ terzi tat-trijangolu industrijali tal-Italja, u l-belt kapitali tiegħu, Turin, hija waħda mit-tliet punti tagħha (it-tnejn l-oħra huma Milan u Ġenova).
Storja
[immodifika | immodifika s-sors]Antikità
Fi żminijiet protostoriċi, it-territorju tal-Piemonte tal-lum kien abitat minn popolazzjonijiet Celto-Liguri. Dan it-territorju ġie konkwistat minn Ruma fl-aħħar tat-3 seklu QK, wara l-Ewwel Gwerra Punika, kif kienet il-Gallja Cisalpina kollha (il-qbid ta' Milan fis-sena 222 WK).
Ħafna bliet Piemonteżi għad għandhom traċċi sinifikanti tal-era Rumana, li ntemmet seba' sekli wara bl-invażjonijiet Ġermaniċi[3].
Medju Evu
Matul il-Medju Evu Bikri, dan it-territorju kien parti mir-Renju Ostrogotiku tal-Italja, imbagħad mir-Renju Lombard, u aktar tard, fi ħdan l-Imperu Karolinġjan, mir-Renju tal-Italja. Fit-Trattat ta' Verdun (843), it-territorju Piemonteż sar parti minn Lotharingia, ir-renju mogħti lil Lothair. Il-Pass ta' Mont Cenis imbagħad kellu rwol kruċjali fil-konnessjoni tal-Italja mar-renji stabbiliti fuq in-naħa l-oħra tal-Alpi, partikolarment ir-Renju ta' Burgundy.
Prinċipalità ta' Piemonte
Matul il-Medju Evu, il-Prinċipalità ta' Piemonte żviluppa madwar Turin. Mill-aħħar tas-seklu 13, kien immexxi minn fergħa kadetta tad-Dar ta' Savoy, il-linja Savoy-Achaea. Fl-1418, mal-mewt ta' Louis ta' Savoy-Achaea, il-prinċipalità ta' Piemonte ġiet assorbita definittivament mid-Dar ta' Savoy, li kellha l-favur tal-imperatur bħala membru tal-partit Ghibellin[4].
Żminijiet Moderni
Mill-1494 'il quddiem, il-Piemonte kien maħkum mill-Gwerer Taljani: fl-ewwel nofs tas-seklu 16, il-pajjiż sar teatru ta' operazzjonijiet għal armati barranin, li ħonoq il-ħajja kulturali.
Fl-1563, id-Duka ta’ Savoy u l-Prinċep ta’ Piemonte ddeċidew li jagħmlu lil Turin il-belt kapitali ewlenija tiegħu, għad-detriment ta’ Chambéry.
Seklu 18: Integrazzjoni fir-Renju ta' Sardinja
Fl-1706, matul il-Gwerra tas-Suċċessjoni Spanjola, id-Duka Victor Amadeus II ta' Savoy u l-kuġin tiegħu l-Prinċep Eugene rebħu l-Battalja ta' Turin kontra armata Franċiża[5].
Fl-1713, bit-Trattat ta' Utrecht, il-fruntiera tal-Piemonte ġiet rettifikata lejn il-punent: bi skambju għall-Wied tal-Ubaye (meħud mill-Kontea ta' Nizza, pussess tad-Duki ta' Savoy), Franza ċediet it-territorji tad-Dauphiné li jinsabu fil-lvant tal-baċir tal-ilma: l-escartons tar-reġjun ta' Briançonnais, inklużi Châteaudauphin (Casteldelfino) u Oulx.
Fl-1720, wara t-Trattat ta' Londra tal-1718, id-Duka ta' Savoy u l-Prinċep ta' Piemonte saru Re ta' Sardinja: minn dik id-data sal-1861, l-istati tiegħu għalhekk kienu jikkostitwixxu r-Renju ta' Sardinja, spiss imsejjaħ ir-"Renju ta' Piemonte-Sardinja".
Fl-1744, matul il-Gwerra tas-Suċċessjoni Awstrijaka, l-armata Sardinjana ta’ Karlu Emmanuel III ġiet megħluba mill-armata Franko-Spanjola tal-Prinċep ta’ Conti fil-Battalja ta’ Casteldelfino, u mbagħad għal darb’oħra fil-Battalja tal-Madonna dell'Olmo, ħdejn Cuneo.
Madankollu, fid-19 ta’ Lulju 1747, armata Franċiża kkmandata mid-Duka ta’ Belle-Isle ġiet megħluba fil-Battalja ta’ Assietta fuq il-quċċata Alpina tat-Testa dell'Assietta, li tħares fuq il-fortizza ta’ Exilles. Belle-Isle inqatlet f’din il-battalja waqt li kienet qed tipprova tattakka t-trunċieri Sardinjani[6].
Era Kontemporanja
Mill-Okkupazzjoni Franċiża sal-Unifikazzjoni tal-Italja (1796-1861)
Fl-1796, il-Piemonte kien okkupat mill-Armata Rivoluzzjonarja Franċiża; fil-11 ta' Settembru 1802, l-Ewwel Konslu Napuljun Bonaparte ddeċieda li jgħaqqdu mar-Repubblika Franċiża.
Wara t-twaqqif mill-ġdid tar-Renju ta' Sardinja fl-1815, Turin saret il-belt kapitali tagħha. Il-klassi dominanti tal-Piemonte, li l-aktar membru prominenti tagħha kien il-Konti Cavour, issa ġġieldet kontra l-Awstrija, li kellha l-Lombardija, il-Venezia, u t-Toskana, u kontra l-Papa għall-unifikazzjoni tal-Italja, li nkisbet fl-1861.
Il-Piemonte fl-Italja Unifikata (mill-1861)
Wara l-formazzjoni tar-Renju tal-Italja, il-Piemonte tilef l-importanza tiegħu, anke jekk Vittorju Emmanuel II sar Re tal-Italja. Fl-1864, Turin tilfet l-istatus tagħha bħala kapitali lil Firenze (u mbagħad lil Ruma wara l-1870). Il-lingwa u l-kultura Taljana gradwalment ħadu post il-lingwa u l-kultura Piemonteżi.
Fis-seklu 20, il-Piemonte sar reġjun industrijali ewlieni, bl-emblema tiegħu tkun il-kumpanija tal-karozzi Fiat. Bħal fil-bqija tat-Tramuntana tal-Italja, immigrazzjoni sinifikanti min-Nofsinhar tal-Italja seħħet wara t-Tieni Gwerra Dinjija[7].
Natura
[immodifika | immodifika s-sors]
Ir-reġjun tal-Piemonte jiftaħar b'ambjenti naturali diversi minħabba t-topografija varjata tiegħu. Madwar 1,930 km² huma żoni protetti, li jirrappreżentaw ftit inqas minn 8% taż-żona totali, u r-reġjun jinkludi 190 ettaru ta' parks nazzjonali. Il-Park Nazzjonali ta' Gran Paradiso, li jkopri l-Wied ta' Aosta u l-Piemonte, huwa l-aktar famuż. Il-pajsaġġi muntanjużi għoljin tiegħu u l-ħajja selvaġġa abbundanti, inkluż l-ibex, huma tassew evokattivi. Il-Val Grande huwa wkoll park nazzjonali. Barra minn hekk, hemm mhux inqas minn sitta u ħamsin riżerva jew park reġjonali. Iż-żoni mistagħdra tal-Wied ta' Po rċevew attenzjoni speċjali. Il-Wied ta' Susa ta' fuq huwa wkoll żona muntanjuża b'żoni protetti (Orsiera-Rocciavrè, Gran Bosco di Salbertrand, Rochemelon, u oħrajn).
Demografija
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Piemonte għandu 4,463,135 abitant f'żona ta' 25,402 km2, li tirriżulta f'densità ta' popolazzjoni ta' 176 abitant għal kull km2. Minbarra l-kapitali provinċjali, l-ibliet importanti huma Moncalieri, Rivoli u Collegno.
| Rank | Belt | Provinċja/Belt Metropolitana | Popolazzjoni |
|---|---|---|---|
| 1 | Turin | Belt Metropolitana ta' Turin | 855,654 |
| 2 | Novara | Provinċja ta' Novara | 101,257 |
| 3 | Alessandrija | Alessandrija | 93,409 |
| 4 | Asti | Provinċja ta' Asti | 73,604 |
| 5 | Moncalieri | Belt Metropolitana ta' Turin | 55,442 |
| 6 | Coni | Provinċja ta' Cuneo | 55,747 |
| 7 | Rivoli | Belt Metropolitana ta' Turin | 46,551 |
| 8 | Kollegno | Belt Metropolitana ta' Turin | 47,590 |
| 9 | Vercelli | Provinċja ta' Vercelli | 46,391 |
| 10 | Biella | Provinċja ta' Biella | 42,619 |
Ekonomija
[immodifika | immodifika s-sors]Il-Piemonte huwa reġjun għani, kemm agrikolament kif ukoll industrijaliment, li jimpjega 1.7 miljun ruħ. Il-partijiet t'isfel tiegħu huma żoni agrikoli fertili. Il-prodotti agrikoli ewlenin tar-reġjun huma ċereali bħar-ross, li kien jammonta għal aktar minn 10% tal-produzzjoni nazzjonali fl-1999, u l-qamħirrum, kif ukoll għeneb għall-inbid, frott u ħalib. Il-produzzjoni tal-pitravi taz-zokkor u l-patata hija wkoll sinifikanti. Il-Piemonte huwa wieħed mill-akbar reġjuni li jipproduċu l-inbid fl-Italja. Aktar minn nofs is-700 km² ta' vinji tiegħu huma rreġistrati bħala DOC (Denominazzjoni ta' Oriġini). Inbejjed rinomati huma prodotti hemmhekk, bħal Barolo, Barbaresco u Moscato d'Asti. Il-varjetajiet tal-għeneb jinkludu Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino u Brachetto. Il-ġobon huwa wkoll apprezzat ħafna: disa' varjetajiet huma ċċertifikati DOC[8][9].
Ir-reġjun jinkludi ċentri industrijali ewlenin bħal Turin, fejn jinsab il-manifattur tal-karozzi Fiat, Iveco (FCA), imwaqqaf aktar minn seklu ilu, u Ivrea, fejn jinsab il-manifattur tal-ħardwer tal-kompjuter Olivetti. Biella tispeċjalizza fl-għażil u l-produzzjoni tas-suf. Il-Piemonte jiftaħar b'madwar elf kumpanija tat-tessuti, li jesportaw 70% tal-produzzjoni tagħhom. Il-provinċja ta' Cuneo hija d-dar ta' fabbriki taċ-ċikkulata li jappartjenu lill-grupp Ferrero, li l-kwartieri ġenerali tagħhom jinsabu f'Alba, u industriji mekkaniċi sinifikanti. Il-Piemonte għandu madwar 396,000 kumpanija industrijali u 122,000 negozju tas-snajja'. Hemm ukoll madwar mitt laboratorju ta' riċerka u żvilupp u erba' universitajiet, inkluża l-Università ta' Turin, imwaqqfa fl-1404 u meqjusa bħala waħda mill-aktar importanti fl-Italja (Politecnico di Torino).
Trasport
[immodifika | immodifika s-sors]
Il-Piemonte jiftaħar bl-itwal netwerk ta' awtostradi (madwar 800 km) minn kwalunkwe reġjun fl-Italja. Turin huwa ċ-ċentru ċentrali ta' dan in-netwerk, li minnu jinfirxu d-diversi awtostradi lejn il-provinċji l-oħra tar-reġjun. Fl-2001, l-għadd ta' karozzi tal-passiġġieri għal kull 1,000 abitant laħaq is-623, ferm ogħla mill-medja nazzjonali (575).
In-netwerk ferrovjarju jkopri 2,000 km.
Żewġ ajruporti internazzjonali jipprovdu konnessjonijiet bl-ajru għal destinazzjonijiet barra l-pajjiż u l-bqija tal-Italja: L-Ajruport ta' Turin (Sandro Pertini) u l-Ajruport Internazzjonali ta' Cuneo.
Ticino fl-Iżvizzera huwa aċċessibbli permezz tal-Val Vigezzo u l-Lag Maggiore. L-aċċess għal Valais huwa permezz tal-Pass u l-Mina ta' Simplon, u l-Pass u l-Mina ta' Great St. Bernard (tal-aħħar permezz tal-Wied ta' Aosta).
Jeżistu diversi punti ta' aċċess ma' Franza: il-passaġġi ta' Fréjus u Tende, it-tnejn li huma jikkonsistu minn mina tat-triq u mina tal-ferrovija; kif ukoll il-passaġġi ta' Mont Cenis, Échelle, Montgenèvre, Agnel, Larche, u Lombarde. Hemm ukoll il-Mina ta' Mont Blanc, aċċessibbli minn Chamonix-Mont-Blanc, biex tasal sal-Piemonte billi taqsam il-Wied ta' Aosta.
Kultura
[immodifika | immodifika s-sors]Matul is-sekli, il-Piemonte żviluppa kultura unika, b'lingwa Rumanza, il-Piemonteż, li pproduċiet letteratura rikka, li l-eqdem testi tagħha jmorru lura għas-seklu 12. Billi kien parti minn stat multinazzjonali bħad-Dukat ta' Savoy, imbagħad ir-Renju ta' Sardinja (Savoy, Piemonte, Nizza, Sardinja, Liguria), il-Piemonte dejjem kien reġjun multilingwi, fejn il-Franċiż, il-Piemonteż, l-Occitan, l-Arpitan (jew Franko-Provençal), u aktar tard it-Taljan eżistew fil-paċi. Illum, it-Taljan huwa l-lingwa universali, il-Piemonteż huwa mitkellem minn nofs il-popolazzjoni (u mgħallem f'xi skejjel bħala elettiva), u l-Franċiż jibqa' relattivament magħruf sew. Lil hinn mill-Piemonteż u t-Taljan, xi widien fil-Piemonte għandhom ukoll il-lingwi lokali tagħhom stess.
Amministrazzjoni
[immodifika | immodifika s-sors]| Provinċja/Belt Metropolitana | Żona
(km²) |
Popolazzjoni | Densità |
|---|---|---|---|
| Provinċja ta' Alessandrija | 3,560 | 438,062 | 123,1 |
| Provinċja ta' Asti | 1,504 | 219,629 | 146,0 |
| Provinċja ta' Biella | 913 | 187,090 | 204,9 |
| Provinċja ta' Cuneo | 6,903 | 584,467 | 84,7 |
| Province de Novare | 1,339 | 365,156 | 272,7 |
| Belt Metropolitana ta' Turin | 6,821 | 2,288,614 | 335,5 |
| Provinċja ta' Verbano-Cusio-Ossola | 2,255 | 162,618 | 72,1 |
| Provinċja ta' Vercelli | 2,088 | 179,164 | 85,8 |
Referenzi
[immodifika | immodifika s-sors]- ↑ "Aerial view of Piemont". youtube.com (bl-Ingliż)..
- ↑ "Carte de la région Piémont". carto-mondo.fr..
- ↑ https://www.amazon.fr/Storia-Piemonte-origini-giorni-nostri/dp/8863912106.
|title=nieqes jew vojt (għajnuna) - ↑ Gabotto, Ferdinando; Cavagna Sangiuliani di Gualdana, Antonio (1894). Storia del Piemonte nella prima meta de secolo XIV (1292-1349). Torino ; Firenze ; Roma : Fratelli Bocca.
- ↑ https://fr.shopping.rakuten.com/offer/buy/13129826733/studi-sulla-storia-del-piemonte-avanti-il-mille-format-broche.html?fbbaid=16792154788&t=180122&csp.
|title=nieqes jew vojt (għajnuna) - ↑ "La Storia del Piemonte" (bit-Taljan). Miġbur 2026-09-04.
- ↑ "La Storia del Piemonte" (bit-Taljan). Miġbur 2026-09-04.
- ↑ https://errin.eu/members/regione-piemonte.
|title=nieqes jew vojt (għajnuna) - ↑ "Economy | piemonteforyou". www.piemonteforyou.it. Miġbur 2026-09-04.
