Eerste kwartier

Het eerste kwartier is een van de schijngestalten van de maan. Deze treedt op na een kwart van de synodische omlooptijd van de maan, een week en 7 tot 11 uur na nieuwe maan.

Tijdens het eerste kwartier komt de maan omtrent het middaguur op. Nadat de zon is ondergegaan, staat de maan nog boven de horizon, waardoor deze periode minder gunstig is om 's avonds naar de sterren te kijken.

Voor een waarnemer op het Noordelijk halfrond wordt bij het eerste kwartier de rechter helft van de maan beschenen door de zon. Welke helft van de maan beschenen wordt tijdens het eerste kwartier is gemakkelijk te onthouden door langs de rechte kant van schaduw een denkbeeldige stok te trekken, zodat een letter p van premier (= eerste) ontstaat. Op het Zuidelijk halfrond werkt dit ezelsbruggetje niet.

Verrekijkers en telescopen

De beste periode om naar de eerstekwartiersmaan te kijken is, gezien vanaf het noordelijk halfrond, tijdens de lente. De halfverlichte maan bevindt zich tijdens en na zonsondergang betrekkelijk hoog aan de hemel. Ideaal om met verrekijkers en telescopen te observeren.

De lichtende V en de lichtende X

Maanwaarnemers met telescopen kunnen gedurende eerste kwartier op zoek gaan naar de lichtende V net ten zuidwesten van Mare Vaporum en iets ten noord-noordoosten van de krater Ukert. Deze lichtende V is een gemakkelijk te observeren clair-obscur verschijnsel dat zich steeds laat zien als de ochtendterminator (de dag-nacht grens op het maanoppervlak waar de zon opkomt) zich omstreeks de nul meridiaan bevindt. Op hetzelfde moment van de zichtbaarheid van de lichtende V is ook de lichtende X waarneembaar. Deze X is te vinden tussen de zuidelijke kraters Blanchinus, la Caille, en Purbach.

Montes Apenninus en Montes Caucasus

Vrijwel de best waarneembare bergketens zijn de Montes Apenninus (Apennijnengebergte) en Montes Caucasus (Kaukasusgebergte) ten westen en ten noordwesten van Mare Serenitatis. Deze gebergten tonen tijdens eerste kwartier een indrukwekkende reeks schaduwpartijen die ervoor zorgen dat betreffende bergketens zelfs met betrekkelijk kleine telescopen kunnen worden waargenomen.

Terra Photographica

Het rijkelijk bekraterde zuidelijke gedeelte van de naar de aarde toegekeerde kant van de maan, dat door de Britse selenografen William Radcliff Birt en John Lee de benaming Terra Photographica had gekregen, komt duidelijk tevoorschijn tijdens eerste kwartier. De benaming Terra Photographica werd door de Internationale Astronomische Unie (IAU) echter niet officieel aanvaard. Toch kan het nog steeds fungeren als geheugensteuntje.

Waarnemingen van de eerstekwartiersmaan bij vol daglicht

Om telescoopwaarnemingen van de eerstekwartiersmaan bij vol daglicht toch nog mogelijk te maken is het aan te raden een lineair polarisatiefilter op het oculair van de telescoop te draaien. Deze methode lukt het best met een refractortelescoop zonder omkeerprisma. De blauwe hemel is het meest gepolariseerd op een hoek van 90° vanaf de zon. In dit gebied is ook de eerstekwartiersmaan te vinden. Om het effect van de verdonkerde blauwe hemel nog te versterken kan een oranje- of roodfilter aan het polarisatiefilter toegevoegd worden. Deze techniek, met polarisatiefilter en oranje- of roodfilter, kan ook toegepast worden tijdens laatste kwartier, als de afnemende halve maan van 's ochtends tot de voormiddag te zien is.

Gezichtsbedrog

Een veelgehoorde opmerking in volkssterrenwachten, tijdens het telescopisch waarnemen van de Eerste kwartiers maan; de spreekwoordelijke 'halve maan', is de onbegrijpelijk uitziende en niet te bevatten afwezigheid van de andere helft van de maan. Een niet gering aantal mensen kan zich niet voor de geest halen dat de maan een bolvormig object is dat vanuit een bepaalde richting verlicht wordt door de zon, en denken dat de nachtkant van de maan, die onzichtbaar is, van de maan is afgescheurd, alsof de maan van papier gemaakt is. De oorzaak van deze optische illusie moet gezocht worden in het feit dat de ochtendterminator, de lokale zonsopkomst, zich vanaf de aarde gezien tijdens de Eerste kwartiers fase als een rechte lijn vertoont, hetgeen de maan een 'platte' aanblik biedt. Tijdens elke andere maanfase ziet de ochtendterminator er als een gebogen lijn uit, zoals tijdens de Wassende sikkelfase, waarbij de bolvorm van de maan beter herkenbaar is. De optische illusie van de 'platte halve maan' doet zich ook voor tijdens de Laatste kwartiers fase, waarbij de westelijke helft van de maan zich in het zonlicht vertoont, en de oostelijke helft in de maannacht.

Literatuur en maanatlassen

G.P. Können: Gepolariseerd licht in de natuur.
Marcel G.J. Minnaert: De natuurkunde van 't vrije veld, deel 1: Licht en kleur in het landschap (met een hoofdstuk omtrent gepolariseerd licht).
A.J.M.Wanders: Op Ontdekking in het Maanland.
Tony Dethier: Maanmonografieën (Vereniging Voor Sterrenkunde).
Antonin Rukl: Atlas of the Moon.
Patrick Moore: New Guide to the Moon.
Ewen A. Whitaker: Mapping and Naming the Moon, a history of lunar cartography and nomenclature.
William P. Sheehan, Thomas A. Dobbins: Epic Moon, a history of lunar exploration in the age of the telescope.
Ben Bussey, Paul Spudis: The Clementine Atlas of the Moon, revised and updated edition.