Rodi er det tradisjonelle språket til romanifolk/taterar på Sørlandet og Sør-Vestlandet, i motsetnad til romani, språket til romanifolk/taterar på Nord-Vestlandet, i Trøndelag og på Austlandet.
Det blir påstått at rodi ikkje lenger er eit levande språk, men dette er usikkert. Ingen har gjennomført systematiske undersøkingar av språkkunnskapane blant romanifolk/taterar i nokon del av landet.
Språkforskaren Ragnvald Iversen (1882–1960) skriv i boka The Rodi (Rotwelsch) in Norway (Oslo 1945), del 2 i trebandsverket Secret languages in Norway, at romanifolket/taterane kan delast i to grupper, dei romani-talande baro-vandringane 'stor-taterane' og dei rodi-talande tikkno-vandringane 'små-taterane'. I dag er ikkje dette eit reelt skilje. Romanifolk/taterar over heile landet reknar seg som eitt folk, og folket opererer ikkje med eit skilje mellom baro-vandringar og tikkno-vandringar.
Denne inndelinga opererer også teologen og samfunnsforskaren Eilert Sundt (1817–1875) med i boka Beretning om Fante- eller Landstrygerfolket i Norge (1850), der han på s. 18 skriv:
Først vide næsten alle Fanter at skjelne mellem to grundforskjellige Stammer af Fanter med forskjellige Sprog. Rigtignok forsvinder, som man senere skal se, denne Forskjel daglig mere og mere, og Stammerne smelte sammen; men Bevidstheden om den oprindelige Forskjel er dog endnu tilstede.
Sundt fortel på dei følgjande sidene at «Storvandringerne» kallar sitt språk rommani, mens «Smaavandringerne» kallar sitt språk rodi.
Ragnvald Iversen og Eilert Sundt reknar rodi og romani som to klart åtskilde språk, som skil seg fra kvarandre i både uttale, bøying og ordtilfang.
Begge språka har eit norsk lydsystem, utan nokon lydar som ikkje finst i norsk. Iversen meiner likevel at rodi er meir tilpassa det norske lydsystemet enn romani.
Både rodi og romani har eit reint norsk bøyingssystem, men ifølgje Iversen brukar dei som snakkar rodi, det same bøyingssystemet som i den norske dialekten dei snakkar, mens alle som snakkar romani, har det same bøyingssystemet, uavhengig av den norske dialekten dei snakkar. Ein kan likevel høyre romani-talande som brukar bøyingar frå sin eigen norske dialekt.
Iversen peikar på store skilnader i ordtilfanget. Mens romani har om lag 62 % tradisjonelle romani-ord, har rodi om lag 31 %. Romani har nærmare 11 % med såkalla kamuflasje-ord, mens rodi har over 27 %. Kamuflasje-ord er norske ord som er modifiserte, så dei ikkje blir forstått av utanforståande, som buddra/boddra 'bu', frå norsk bu/, som finst i både rodi og romanes. Romani har nærmare 5 % lånord frå tysk og nederlandsk, mens rodi har nesten 10 %. Ifølgje Iversen er dei tradisjonelle romani-orda i romani arveord, mens han karakteriserer romani-orda i rodi som lånord.
Både rodi og romanes har ein norsk syntaks.
Både rodi og romani kan karakteriserast som blandingsspråk, ved å ha ein norsk grammatikk og eit ikkje-norsk ordtilfang.
Læraren, forfattaren og folketalaren Martin Johan Mathiassen Skou (1849–1919), som var av romani/tater-slekt, gav i 1893 ut boka Paa Fantestien, med eit «Anhang» der han presenterer «Troens Artikler og Herrens Bøn oversatte til Tater- eller Zigeunersproget». Boka kom i ei nuy og auka i 1917, med føreord av Arne Garborg. Skou var fødd på Håland ved Sola i Rogaland og var tikkno-vandring, og prøvene hans på «Tater- eller Zigeunersproget» burde vere rodi, men Ragnvald Iversen karakteriserer dei som «a mixture of Norw. Rodi and Romany» (Iversen 1945, side 12).
Forfattaren Arne Garborg (1851–1924), som var ein ven av Mathiassen Skou, brukar ein del rodi i romanane sine. Ein av personane i romanen Fred (1892) er Fante-Tomas; fant er eit ord for romani/tater. Her er eit døme på side 134 i 1892-utgåva, der rodi-orda er kursiverte:
»Og so vonar eg til Gud, Carolus, at du vil ascha ein horta Romanisæl og ikkje lata Buroen stultra dero elder bokka dero elder dabba dero; men kammar dero kje latjot, so naschar dero og avar til Daden deros og Deia deros i Jesu Kristi Namn. Og so maa du liva vel daa.»
Nedst på sida har Garborg lagt til desse ordforklaringane:
Dero : du, dig. — horta: ægte. — Romanisæl kallar Tateren seg sjølv. — Buro : Bonde. — Stultra : narra. — Bokka : svelta. — Dabba : slaa. — Kamma : hava. — Latjot : godt. — Nascha : røma. — Ava : koma. — Dad : Far. — Deia : Mor.
På grunnlag av desse orda er det vanskeleg å avgjere om dette er rodi eller romani. Iversen oppgir stultra 'narre, snyte' i boka om rodi (Iversen 1945) og steldra 'bedrage' i boka om romani (Iversen 1944), men elles er språket så å seie det same.
Kommentarar
Kommentarar til artikkelen blir synleg for alle. Ikkje skriv inn sensitive opplysningar, for eksempel helseopplysningar. Fagansvarleg eller redaktør svarar når dei kan. Det kan ta tid før du får svar.
Du må vere logga inn for å kommentere.