Haiti

Haiti République d'Haïti (Fransızca) Repiblik d Ayiti (Haiti Kreolü) Haiti Cumhuriyeti
Bayrak Arma
Slogan "Liberté, égalité, fraternité" (Fransızca) "Libète, Egalite, Fratènite" (Haiti Kreolü) "Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik" Geleneksel arma üzerindeki motto: "L'union fait la force" (Fransızca) "Inite se fòs" (Haiti Kreolü) "Birlikten güç doğar"
Millî marş La Dessalinienne (Fransızca) Desalinyèn (Haiti Kreolü) "Dessalines Şarkısı"
Batı Yarımküre'deki konumu
Haiti ve komşuları
Başkent ve en büyük şehir	Port-au-Prince 18°32′K 72°20′B
Resmî dil(ler)	Fransızca Haiti Kreolü
Etnik gruplar	%95 Siyah 5% Karışık veya Beyaz
Demonim	Haitili
Hükûmet	Üniter yarı başkanlık cumhuriyeti
• Cumhurbaşkanı Boş • Başbakan Alix Didier Fils-Aimé (vekaleten)
Yasama organı	Ulusal Meclis (boş)
• Üst meclis	Senato
• Alt meclis	Temsilciler Meclisi
Bağımsızlık
• İlan 1 Ocak 1804 • Tanınma 17 Nisan 1825 • Birinci İmparatorluk 22 Eylül 1804 • Güney Cumhuriyeti 9 Mart 1806 • Kuzey Devleti 17 Ekim 1806 • Krallık 28 Mart 1811 • Hispaniola'nın birleşmesi 9 Şubat 1822 • Dağılma 27 Şubat 1844 • İkinci İmparatorluk 26 Ağustos 1849 • Cumhuriyet 15 Ocak 1859 • ABD işgali 28 Temmuz 1915 - 1 Ağustos 1934 • Mevcut anayasa 29 Mart 1987
Yüzölçümü
• Kara	27.750 km2
• Su (%)	0,7
Nüfus
• 2023 tahminî	11.470.261 (83.)
• Yoğunluk	382/km2 (32.)
GSYİH (SAGP)	2023 tahminî
• Toplam	$38,952 milyar (144.)
• Kişi başına	$3185 (174.)
GSYİH (nominal)	2023 tahminî
• Toplam	$25,986 milyar (139.)
• Kişi başına	$2125 (172.)
Gini (2012)	41.1 orta
İGE (2022)	0.552 orta · 158.
Para birimi	Gourde (G) (HTG)
Zaman dilimi	UTC-5 (EST)
• Yaz (YSU)	UTC-4 (EDT)
Trafik akışı	sağ
Telefon kodu	+509
İnternet alan adı	.ht

Haiti

Haiti ya da resmî adıyla Haiti Cumhuriyeti, Karayip Denizi'nde, Küba ve Jamaika'nın doğusunda ve Bahamalar'ın güneyinde yer alan Hispaniola adasında bulunan bir ülkedir. Adanın batı tarafını Dominik Cumhuriyeti ile paylaşmaktadır. Haiti, yüzölçümü bakımından Karayipler'in üçüncü büyük ülkesidir ve tahmini 11,4 milyonluk nüfusuyla Karayipler'in en kalabalık ülkesidir. Başkenti ve en büyük şehri Port-au-Prince'tir.

Haiti, başlangıçta Taino olarak bilinen yerli halklar tarafından iskan edilmiştir. 1492'de Kristof Kolomb, Amerika kıtasındaki ilk Avrupa yerleşimini, kuzeydoğu kıyısında La Navidad'ı kurmuştur. Ada, 1697'ye kadar İspanyol İmparatorluğu'nun bir parçasıydı; bu tarihte batı kısmı Fransa'ya devredildi ve köleleştirilmiş Afrikalılar tarafından işletilen şeker kamışı tarlalarının hakim olduğu Saint-Domingue oldu. 1791-1804 Haiti Devrimi, Haiti'yi Karayipler'deki ilk egemen devlet, Amerika kıtasındaki ikinci cumhuriyet, Amerika kıtasında köleliği resmen kaldıran ilk ülke ve tarihte bir köle isyanıyla kurulan tek ülke haline getirdi. Bağımsız devlet bir imparatorluk olarak başladı, daha sonra iki ulusa bölündü ve 1820'de yeniden birleşti; 1859'da cumhuriyetin geri dönüşünden önce Faustin Soulouque yönetiminde ikinci bir imparatorluk kuruldu. 19. yüzyıl ayrıca siyasi istikrarsızlık, uluslararası izolasyon, Fransa'ya olan ağır borç ve Dominik Cumhuriyeti'ne yönelik başarısız işgaller, hatta maliyetli bir savaş da gördü. ABD kuvvetleri Haiti'yi 1915'ten 1934'e kadar işgal etti, ardından Duvalier ailesinin diktatörlük yönetimi (1957-1986) geldi. 1991'deki darbeyi takiben, 1994'te ABD liderliğindeki çok uluslu bir güç müdahale etti; 2004'teki ikinci darbeyi Birleşmiş Milletler müdahalesi izledi. 2010'lu yıllarda, yıkıcı bir deprem ve büyük çaplı bir kolera salgını ülkeyi harap etti.

Tarihsel olarak yoksul ve siyasi olarak istikrarsız olan Haiti, ciddi ekonomik ve siyasi krizlerle, 1,3 milyondan fazla insanı yerinden eden çete faaliyetleriyle ve hükümetinin çöküşüyle ​​karşı karşıya kaldı. Başkanlık, 2021'de Jovenel Moïse'nin suikastından bu yana boş kalırken, Ulusal Meclis ve yargı işlevsiz hale getirildi ve ülke neredeyse hiç devlet kontrolü olmayan bir anarşi içinde kaldı. Dünyanın en az gelişmiş ülkelerinden biri olan ve seçilmiş hiçbir yetkilisi kalmayan Haiti, başarısız bir devlet olarak tanımlandı.

Haiti, Birleşmiş Milletler, Amerikan Devletleri Örgütü, Karayip Devletleri Birliği ve Uluslararası Frankofoni Örgütü'nün kurucu üyesidir. CARICOM'a ek olarak, Uluslararası Para Fonu, Dünya Ticaret Örgütü ve Latin Amerika ve Karayip Devletleri Topluluğu'nun da üyesidir.

Tarih

Haiti'nin yerli halkı, bir Aravak halkı olan Taínolardı. Kristof Kolomb'un 1492'de yeni dünyanın keşfinden sonra adaya Hispaniola adı verilmişti. Hispaniola Adası, Avrupa'dan gelip "yeni dünyayı fethedenler"in üslerinden biri haline geldi. O zamanda yaşamış İspanyol Katolik rahip Bartolome de Las Casas, Türkçede de Kızılderili Katliamı adıyla yayınlanmış kitabında ada hakkında şunları yazmaktadır: "Bu ada üzerinde (ben 1508'de vardığım zaman) 6 milyon insan yaşıyordu, Kızılderililer de dahil olmak üzere. Ne var ki 1494'ten 1508'e kadar 3 milyonun üzerinde insan savaştan, kölelikten ve madenlerden dolayı yok olmuştu. Gelecek nesillerde buna kim inanacaktır?"

Bazı tarihçiler Las Casas'ın bu rakamı abarttığını ve nüfusun 1 milyon kadar olduğunu düşünmekteyse de bazıları 8 milyona kadar vardığını savunmaktadır. Bununla birlikte Las Casas'ın bu kitabında Kuzey Amerika'nın kıyılarından güneye doğru tüm Orta Amerika, Güney Amerika'nın kuzeyi ve Karayipler'deki adalarda yapılan Kızılderili/yerli katliamlarını anlattığı gibi, yeni dünyanın keşfinden sonra bölgede büyük kıyımlar yaşandığı şüphesizdir.

17. ve 18. yüzyıllarda adanın bugünkü Haiti olan 3'te 1'lik batı kısmı Fransız deniz korsanlarının eline geçti. Fransızlar burayı İspanyol ve İngiliz gemilerini taciz etmek için kullandılar. Daha sonra, Saint-Domingue adını verdikleri adanın bu kısmında şeker ve kahve üretimine başladılar.

Fransız İmparatorluğunun 18.yüzyıldaki en zengin sömürgelerinden biri haline gelen Saint-Domingue, 1780'lerde Avrupa'da tüketilen şekerin %40, kahvenin ise %60 kadarını üretmişti. Bu dönemde, şeker kamışı ve kahve ekim alanlarında çalıştırılmak üzere 790.000 kadar Afrikalı köle getirildiği tahmin edilmektedir.

Bağımsızlık

Ana madde: Haiti Devrimi

Jacques d'Haïti, Haiti'nin bağımsızlığını kazanmasının ardından 1804 yılında İmparator Jacques I olarak taç giyerek ilk Haiti İmparatoru oldu.

1789 Fransız İhtilali Saint Domingue'nin kaderini de kökten etkiledi. Fakir ve zengin beyazlar, devrim sonrası yasalara göre koloninin nasıl yönetileceği konusunda anlaşmazlığa düştüler. Bu arada, kölelikten kurtulmuş siyahlar ve yerliler, ihtilalin getirdiği Vatandaş ve İnsan Hakları Bildirgesine göre kendilerinin de Fransız vatandaşı olduklarını ileri sürdüler. Bu arada Haiti Devrimini başlatan köleler Haitili liderler Toussaint L'Ouverture, Jean-Jacques Dessalines ve Henri Christophe önderliğinde bir silahlı güç haline geldiler. Yerliler ordusu Fransız güçleri ile Napolyon Bonapart'ın 1803'te gönderdiği orduyu yendi. Bunların sonucunda Haiti kendi yerli ismiyle 1804 yılında bağımsızlığını ilan etti. General Dessalines yönetimi eline aldı ve 1805'te Anayasa ilan etti. Anayasaya göre herkes din özgürlüğüne sahipti ve herkes Haitili siyah olarak tanımlandı.

Bağımsızlık sonrası

Haiti bağımsızlığına rağmen 1826'da Panama'da yapılan bağımsız Amerika ülkeleri toplantısına dahil edilmedi ve ABD tarafından 1862'ye kadar tanınmadı. I.Dünya Savaşı'nda 1915 yılından 1934'e kadar ABD haksız bir şekilde Haiti'yi işgal ve kontrol altında tuttu. Haiti 20. yüzyıl boyunca da darbe, katliam ve iç savaşlardan kurtulamadı.

Ülkede 12 Ocak 2010 günü yerel saatle 16:53'te 7.0 büyüklüğünde bir deprem gerçekleşmiştir ve 200 bin kişinin bu depremde öldüğü tahmin edilmektedir.

Ülkeyi etkileyen bir başka deprem ise 2021 yılının Ağustos ayında 7.2 büyüklüğünde gerçekleşmiştir. Bu depremde 2200'den fazla kişi hayatını kaybetmiştir.

Ekonomi

Haiti, 19.97 milyar $ GSYİH ve sermaye başına GSYİH 1.800 $ ile (2017 tahminleri) ağırlıklı olarak serbest bir piyasa ekonomisine sahiptir. Ülke para birimi olarak Haiti shell i kullanıyor. Turizm endüstrisine rağmen, Haiti yoksulluk, yolsuzluk, siyasi istikrarsızlık, zayıf altyapı, sağlık hizmetlerinin eksikliği ve eğitim eksikliğinin temel nedenleri ile dünyanın en fakir ve Amerika bölgesindeki en fakir ülkelerden biridir. İşsizlik yüksek ve birçok Haitili göç etmeye çalışıyor. 2010 depreminden ve ardından kolera salgından sonra ticaret önemli ölçüde geriledi ve ülkenin satın alma gücü paritesi %8 düştü (12,15 milyar ABD dolarından 11,18 milyar ABD dolarına). Haiti, 2010 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişme Endeksi'nde 182 ülke sıralamasında 145. sıradadır.

Başkan Aristide'nin yönetimi hakkında tartışmalı 2000 seçimi ve suçlamalarının ardından ABD'nin Haiti hükûmetine yardımı 2001 ve 2004 yılları arasında kesildi. Aristide'nin 2004'te ayrılmasından sonra yardımlar restore edildi ve Brezilya ordusu Haiti barışı koruma operasyonunda Birleşmiş Milletler İstikrar Misyonuna liderlik etti. Yaklaşık dört yıllık durgunluktan sonra, 2005 yılında ekonomi %1,5 büyüdü. Eylül 2009'da Haiti, dış borcunun iptaline hak kazanmak için IMF ve Dünya Bankası'nın Ağır borçlu yoksul ülkeler programı tarafından incelenmeye alındı.

Hükûmetin bütçesinin yüzde 90'ından fazlası, Venezuela liderliğindeki bir petrol ittifakı olan Petrocaribe ile yapılan bir anlaşmadan kaynaklanıyor.

Dış bağlantılar

• Photo Haiti6 Haziran 2007 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.
• Map of Haiti 19 Ocak 2010 tarihinde Wayback Machine sitesinde arşivlendi.